fırtınanın geçmesini beklerken

Uzun bir aradan sonra gene buralardayım. Yakınlarda değildim ama mektuplarını takip edebildim. Fark ettim ki bizim ekip bir şekilde dünya üzerine homojenize bir şekilde yayılmış. Anladığım kadarıyla Birleşik Devletler’den Hindistan’a kadar uzanan kollarımızla bir haber ajansı gibi olmuşuz. Ben mi? Seni biraz ihmal ettim biliyorum ama bu kışı gezerek geçirdiğimden elim klavyeye pek gitmedi. Birşeyler yaşarken yazmak yerine biraz yaşadıklarımı hazmedip öyle yazmak istedim.

Belki bilmiyorsundur ya da söylediysem de hatırlamıyorsundur; on yıldan fazla bir süredir bir kayık üzerinde ikamet ediyorum. Evim sabit olmadığından neredeyse heryer benim diyebilirim. Nerdeyse heryer benim. Doğanın izin verdiği yerlere bağlayabiliyorum kayığımı. Bu bir şehir de olabilir, balıkçı kasabası da, terk edilmiş ya da hiç yaşam olmamış bir koy da olabilir. Herkes biryerlere savrulmuşken bende kendimi özellikle turistlerin yaz aylarında çokça rağbet ettiği Ege Adaları’na attım. Amaç daha uzaklara Kuzey Afrika kıyılarına gitmekti ancak son yılların en sert kışlarından biri yaşanırken, gidebilmekten daha çok gidebildiğim yerleri keşfetmeye çalıştım. Kış ortası zamanlama için iyi gözükmese de azgın turistlerin olmadığı, sakin adaları hissetmek, turistlerden kazanacağı üç beş kuruş yerine benim gibi çulsuz ile insani ilişkiler kuran insanlarını görebilmek çok güzeldi. Esasında ben pek insan odaklı değilim. Bizim Tuna’dan farklı olarak o festivalleri ve insan davranışlarını analiz ederken bende binlerce yıldır insanlığın bıraktığı izlere bakınıp durdum.

Dediğim gibi genel olarak insan odaklı olmadığımdan, insanlardan daha çok dağları, taşları, otları, böcekleri merak eden bir insanım. Yani bir müze gezmektense suların şekillendirdiği bir kayaya bakmak beni daha çok heycanlandırıyor. Yanlış anlama müze de severim, tarihte ilgimi çeker hatta bir adet tüm müzelerde geçerli MüzeKartım bile var. Ancak insanoğlunun tarih boyunca sürekli aynı döngü içinde dönüp durduğu görmekten sıkıldım. Ama doğa öyle değil. Onu anlatamam. Bir zahmet sarayından çıkıp etrafına şöyle bir bakınman lazım. Çıkıp şöyle bir ormanda, bir ağaç dibine sıçmanın keyfi hiçbirşeyde olamaz. İnsanların (bende dahil) tuvalette birşeyler okuma takıntısının nerden geldiğini bu vesile ile çözmüştüm. Doğada sıçarken seyredebileceğin ve keyif alabileceğin şeyleri dört tarafı kapalı sınırlı bir alana sıçarken anlayamazsın. Doğa ana karikatür dergilerinden çok daha zengin ve anlamlı olabiliyor.

çok yakınımızdan geçti. hem de çok yakın

Konuya geri dönüyorum. Bu gezide benim için iki nokta önemli oldu. Birincisi bu kış ayında havaların sert ve seyre izin vermemesi nedeniyle ‘mahsur’ kalmak. İkincisi ise bunun esasında ne güzel birşey olduğunu fark etmiş olmam oldu. Mahsur kalmak genelde olumsuz bir anlam içerse de şartlarını benim belirlediğim bir şekilde ‘mahsur’ kalmak pek bi hoşuma gitti. Kayığı güvenle bağladıktan sonra aynı dili konuşmadığımız insanlarla etkileşmek,  boş sokaklar, boş limanlar, çoğu sezonluk olarak kapalı dükkanlar… dağ tepe yürüyüp kimseyle karşılaşmamak, inekler, keçiler, bir zamanlar yaşam olan ama şimdi terk edilmiş ve yerini sezonluk turistlere bırakmış yerleri bulup anlamak.

Belirli bir süre için ‘mahsur’ kalmak, kara bağlantısı olmayan yerlerde sadece kayığın içine hapsediyor. Genelde kapalı yerlerde durmayı pek sevmeyen bir insan olmama rağmen rüzgar uğultusuyla beraber denizin ortasında salınıp durmak, belli zamanlarda güverteye çıkıp tekneyi bağlı tutan halatları kontrol etmek, yani sırf teknenin kıçından başına gitmek için, yani 8 metre yürümek için çizmeleri giymek, fenerini bıçağını almak, montunu giymek ve geri gelip herşeyi çıkartıp tekrar sıcak kamaraya dönmek, yemek yapmak uyumak ve bunun bu şekilde birkaç gün boyunca devam etmesi. Bu anlattıklarım okuyanın yaşadıklarına göre farklı anlamlara gelebilir. Prensesim sarayında bunun ne kadarını anlıyorsun bilemiyorum. Hatta şöyle diyebilirsin ‘bunlar da ne ki? bunun bin beterini yaşayan insanların hikayelerini okudum.’ Doğrudur ama bu benim hikayem. Tarih boyunca birçok kaşif birçok yerde mahsur kalmıştır ve bu birçok kişiye ilham vermiştir. Hayatta kalanların hikayeleri diğerlerine güç vermişti. Belki de benim hikayelerim seni sarayından çıkarmak için bir ilham olur.

fırtınadan 24 saat sonra babayı yemiş palamar

Anadolu’ya döndükten sonra da fırtınalar bitmedi. İşin güzeli biraz havalar ısındı. Yağmurlar azaldı. En son bir ki hafta önce İstanbul’dan başlayıp tüm Marmara ve Ege’yi birbirine katan fırtına sırasında da bir koyda mahsur kaldım. Yani fırtına ihbarını alınca rüzgarın yön ve şiddetine göre uygun bir koyda ahşap bir iskeleye bağlandım. Hala insan elinin çok az değdiği, karadan ulaşımın olmadığı yerler var. Birkaç gündür  burada sadece yazın gelen teknelere hizmet veren bir lokantanın olduğu koyun 78 yaşındaki bekçisi ve bir tekne ile beraber birkaç gün geçirdim. Evet burada da çok esti, cıvarnalar (dağdan denize doğru dikine inen rüzgar) kayığı oldukça zorladı ama dalga yoktu ve dışarıyla kıyaslandığında oldukça güvenliydi.  Ben de dağ tepe yürüyüp yeni doğmuş kuzularla  (muhtemelen bir zamanların rumların yaşamış olduğu) yıkıntılar arasında yürüyüşler yaptım. En az yirmi gün yetecek su ve yiyeceğim de olunca canım pekte fırtına bitsin istemedi açıkcası.

yırtılan yelken koruması

ve tamiri

Ben böyle kendi içimden geçenleri yazıya dökerken bir de fark ettim ki esasında burada yaşananlar sırasında yalnız değildim. Yol arkadaşım, sevgilim, gerektiğinde dertlerimi paylaşabildiğim birisi de yanımdaydı. Sana dünyamı kendi algımla anlatmaya çalışırken yoldaşımdan söz etmemek olmazdı.Belki bir gün o da sana birşeyler yazar.

Prensesim sizin sarayda neler oluyor bilmem ama bazılarının inziva, benim denizcilik şartlarında mahsur kalmak diye adlandırdığım bu durum sahip olduğum şeyleri daha iyi anlamama, kıymet bilmeme yardımcı oluyor. En önemlisi de insan ilişkileri. Ne kadar insan odaklı olmasam da bu onlardan nefret ettiğim anlamına gelmiyor. Bu türü anlamanın en iyi yolu onu bazen dışarıdan gözlemlemek galiba. Fazla iç içe olup herşeye  sahip olunca bir süre sonra herşey anlamını yitiriyormuş meğerse.

”İki arkadaşımla birlikte gün batarken yolda yürüyorduk, gökyüzü birden kan kırmızısına döndü. Durdum ve tarif edilemez bir yorgunlukla korkuluklara doğru gittim. Ben korku içinde titrerken arkadaşlarım yürümeye devam ediyorlardı. Sonra doğanın muazzam, sonsuz çığlığını duydum.”

Bu aralar nedense Pink Floyd’u tekrardan keşfetme ruh haline bürünmüşken çarpıştım aşağıdaki videoyla. The Great Gig In The Sky parçasının bir kısmı eşliğinde resmin canlanmış hali pek fantastik. Baştaki dialoglar da nefis. Munch amca resmi yaparken bu parçayı dinleseydi neler olurdu kimbilir diye hayallere dalarak seni bu kısacık videoya alıyoruz.. Müzik, resim ve videonun bu kadar anlaştığı işlere selam olsun.

Salla Zarı

eğer deneyeceksen, sonuna kadar
git.
yoksa, hiç başlama bile.

eğer deneyeceksen, sonuna kadar
git.
bu kız arkadaşlar kaybetmek anlamına gelebilir,
eşler, işler, akrabalar ve
belki aklını da.

sonuna kadar git.
bu üç dört gün aç kalmak anlamına gelebilir
bu parkta
bir bankın üstünde donmak anlamına gelebilir.
bu hapis anlamına gelebilir,
bu dalga geçilmek anlamına gelebilir,
küçük düşmek,
yalnız kalmak da.
yalnızlık asıl hediye,
geriye kalanların hepsi
direncinin, onu
ne kadar çok yapmak istediğinin
sınaması.
ve yapacaksın
reddedilmeye ve en kötü olasılıklara rağmen
ve hayal edebildiğin her seyden
daha güzel olacak o.

eğer deneyeceksen,
sonuna kadar git.
onun gibi başka bir his daha yok.
tanrılarla bir başına olacaksın
ve geceler ateş ile
parlayacak.

yap onu, yap onu, yap onu
yap onu.

sonuna kadar
sonuna kadar.

hayatı dos doğru kusursuz gülüşe
süreceksin, varolan
tek güzel dövüş
o.

Charles Bukowski

Çeviri: Nazım

Daha önce fotoğrafta ışıkla boyama tekniği hakkında birkaç ipucu vermiştim. Şimdiki efektimiz de en az onun kadar, hatta belki ondan daha da keyifli bir teknik (daha zahmetsiz olduğu kesin). Bu tekniğimizin adı “Little Planet Effect”, yani Küçük Gezegen Efekti. Ben kendimce bu efekte küçük prens efekti diyorum, sebebini de örnek fotolarda göreceksin.

Öncelikle sana çektiğim bir kaç fotoğrafı göstereyim ki neyden bahsettiğim hakkında bir fikrin olsun. Sonra da fotoğrafları çekerken keşfettiğim birkaç kullanışlı yöntemden bahsedeyim.

Çok hoş görünüyorlar değil mi? Bu gezegen efektini aslında 360 derece çekilmiş panoromik fotoğraflara uygulamak daha verimli olur ama bu kesinlikle herhangi bir fotoğrafa eklenemez demek değil. Ben bunları telefonuma yüklediğim bir uygulama ile çektim. Bendeki uygulama geniş açı ya da panaroma çekmiyor fakat çıkacak karenin neye benzediğini sana göstererek aslında büyük bir avantaja sahip olmanı sağlıyor. Zira kareyi önceden görebiliyor olmak aşağıda sayacağım ayrıntılara dikkat ederken çok işine yarıyor.

Bak sırf senin için prenses, evden çıktım ve 1-2 fotoğraf çektim. İlk göreceğin fotoğraf normal bildiğin düz çekim bir foto, ikincisi de gezegen efektli hali. Bu iki fotoğraf üstünden nelere dikkat etmen gerektiğini anlatmaya çalışacağım.

Herşeyden önce bu tür fotoğraflarda genişçe bir gökyüzü çekmen pek kullanışlı oluyor. Zira bu fotoğraf yuvarlağa çevrildiğinde o gökyüzü en dıştaki çerçeveni oluşturarak içerideki ayrıntıların daha hoş görünmesini sağlıyor. Tabii bu genişlik gökyüzü olmak zorunda değil, güzel görüneceğini düşündüğün herhangi bir dokuyu sana çerçeve olması için kötü emellerine alet edebilirsin.

İkinci olarak keşfettiğim; fotoğrafın iki ucunda da yükseklik olarak birbirine yakın iki obje olması. Çünkü fotoğrafımızı yuvarlağa döndüğümüzde birleşme yerini onlar sağlayacaklarından daha yumuşak bir geçiş olmuş oluyor. Bu iki ucun renklerini de birbirine yakın tutabilirsen benim yukarda yaşadığım birleşme noktasındaki renk farkı sıkıntısını yaşamamış olursun.

Bir diğeri, fotoğraftaki katmanları yaratmak. Misal aşağıdaki fotoğrafta olduğu gibi İstanbul’da boğazın kenarında durduğunu düşün. Ben caddenin karşısındayım bu fotoğrafta. Kendime katman olarak önce asfaltı, sonra yol kenarındaki koruma demirlerini, sonra da denizi seçmişim. Çıkan sonuç ortada. Eğer bu fotoğraflar için önizleme yapabileceğin bir alet olmayacaksa yanında bunları aklından canlandırmaya çalışman gerekecek ama zamanla alışacaksındır.

Şimdi gelelim yöntemlere. Dediğim gibi bu yöntemi 360 derece çektiğin panoramik fotoğraflara ya da uygun olabileceğini düşündüğün herhangi bir fotoğrafına photoshop sayesinde uygulayabilisin. Bunun nasıl yapıldığını gösteren videolar var internette. Bu sevimli ve aynı zamanda gıcık tipli amca photoshop’ta efekti nasıl uygulayabileceğin hakkında fikir sahibi edecektir seni. Ben photoshoptan anlamadığım ve herşeyin hazırına konmayı sevdiğim için bir iphone uygulaması kullanıyorum. Adı TinyWorld. TinyWorld sana çekeceğin fotoğrafı bu gezegen efektiyle birlikte görmene izin verdiği için bence çok kullanışlı. Evet biliyorum o eski nostaljiklik yok; çek, eve gel, photoshop’u aç, efektini uygula, sonra gör… (modern zaman nostaljikliği oldu bu da ama olur o kadar.) TinyWorld çok kötü bir çözünürlükte de kaydetmiyor fotoğrafları. Gayet, makul ölçülerde herşey. Bunun dışında başka bir iphone uygulaması Tiny Planets. Tiny Planets’da önizleme yok ama istediğin bir fotoğrafı yükleyebiliyorsun ve bahsettiğim birleşme yerindeki sıkıntı konusunda daha başarılı. Bir de Tiny Planets’da fotoyu dıştan içe mi, içten dışa mı bükeceğine karar verebiliyorsun. Bunun da birkaç örneği aşağıda mevcut. Eminim muadili olan veya olacak bir çok uygulama vardır. Sen de yenilerini keşfedersen ve yorumlara eklersen hep beraber oynarız.

Videoyu Arjantin’den 2veinte isimli bir grafik tasarım stüdyosu yapmış. Müzik de Lucas Totino Tedesco diye bir gruba ait. Artık bu saykodelik durumlar seni nerelere taşır bilmiyorum ama yanına su almayı unutma.

O kral benim prenses. Zihnimin krallığında sürdürdüğüm saltanatım, mutlak gerçekliğin imkansızlığını her gün biraz daha ve biraz daha farkediyor. Kırsal ve yoksul hindistanın gerçeklik algısıyla tanışıklığım arttıkça hindistan denen deli dervişin büyüsüne biraz daha kapılasım geliyor. Aklım habire kalk gidelim derken senden güç alıp hintlinin zihnine doğru bir yolculuk etme niyetindeyim. Hani birazcık anlama ihtimalimiz varsa da zihnimizin kibiri buna engel olacak. O yüzden sessizce izleyelim istersen. Hayatta kalmanın bir tesadüften ibaret olduğu, o yüzden her yeni günün mucizeymişcesine kutlandığı bir diyar baktığın. Beklemekle olmak arasında, sabırla huzur arasında fark olmayan bir dil duyduğun. Zamandan gayri mülkü olmayan ve onu da tez elden harcamaya hiç niyeti olmayan insanlar konuştuğun.

Kaos da bir düzendir diyerek söze başlayayım. Delilik, toplumsal histeri, vurdumduymazlık, günü kurtarma, ölümü umursamama, acımasızlık ama yine de sınırsız nezaketin düzeni. Kalabalığın control edilemezliği toplumsal ve dinsel baskı mekanizmalarıyla dengeleniyor. Ama herşey o kadar esnek ki herkes istediği herşeyi yapabiliyor. Bu gelişigüzel aşırı davranış dalgaları kendi zıttıyla karşılaşana kadar toplumsal denizde öylece akıyor. Kimse direnmiyor prenses. Kimse direnmiyor. Herkes akıyor esniyor, yer değiştiriyor. Diyorsun ki bir gün, kültürel, dinsel, cinsel ve daha bilimum kalıbın içinde nasıl bir sıkışmış kalmış insanlar. Sonra farkediyorsun ki bilimum bayramlar icat olunmuş; halk kalıbının içinden çıksın, hatta kalıbının içine siçsin, gezsin dolaşsın bacakları açılsın diye. Sanki hayatın kendisi yeterince çılgın değilmiş gibi envai çeşit absürd davranışın normal karşılandığı günlere bayram deniyor buralarda.

Geçenlerde yine bir bayrama denk geldim. Holi Bayramı. Renk bayramı. Shiva`nın cazgır karısının yol açtığı mitolijik keşmekeşi yorumlayan din alimleri , bu günün canının istediği renkte boyayı alıp cümle aleme sivamak için uygun olduğunda karar kılmışlar. Bugün bayram diye erken kalkıp bakkala gidiyorsun. Pembesinden sarışına turuncusundan mavisine kilo kilo boya alıyorsun. 1 milyar insan, toz boya sulu boya allah ne verdiyse artık birbirini boyuyor. Günün sonunda herkes ara beni boya beni kıvamında ortalıkta geziniyor. Herkes o kadar sapıtmış bir halde dolanıyor ki ortalıkta, ulan bunlar boyaları yiyip kafa mı yapıyorlar diye merak ettim. Sor soruştur farkettim ki kanabis denen buraların yol kenarı florasının güzide örnekleri, devlet dükkanı denen yerlerde halka arz ediliyor ki onu da ayranla karıştırıp kafaya dikip sapıtasın sokaklarda diye bayramlarda.

O da yetmedi, illa parası olan sarhoş oluyor diye bir kaide yok. Ne demiş ulu bilge nazım? Paran yoksa ağaca çık. Gariban ayyaslar sabahın koru ilk iş palmiye ağacının tepesine tırmanıp bir kesik attıktan sonra damla damla akan çillop fermente olmuş yüksek oranda alkollü palmiye suyunu öğle saatlerinden itibaren mideye indirmeye başlıyor. Prensesim sen herşeyi öğrenesin diye senin için her türlü zorluğa katlanıp midem kaldırdıkça denemeye çalışıyorum bu kafa bulma olanaklarını. Mesela sen sanıyorsun ki tütün denen keyif verici nesne ancak yakılıp ciğerlerle alınır bünyeye. Değil işte. Bir tutam tütünü elinde kireç ile ova ova karıştırıp dışinle damağın arasına koyarsın. Kılcal damarlar bol oralarda. Kireç dokuyu inceden yakarken tükürükle karışık nikotin de tez elden damarlara karışır. Bihar`da tanıdığım her adam tütünü bu şekilde kullanıyor. Ciğerler tertemiz. Başka bölgelerde benzer ama daha sulu ve pis bir versiyonu var bunun ki aynı işlemin sonu ağızdan kırmızı bir sivinin tükürülmesiyle son buluyor. Bunu daha deneyemedim prenses erteleyip duruyorum.

İsim dolayısıyla sık sık seyahat ediyorum prenses Kaos teorisinin hindistanda trafiği anlamaya çalışan insanlarca bulunduğuna ikna oldum. Aksini kimse iddia etmesin. Kesinlikle araç kullanmaya niyetim yok. Ama şoförün yanında saatlerce yol gitmek de kolay iş değil taze bünyelere. Arabanın ön koltuğunda her beş saniyede bir Allah! Olduk! Diye diye besmeleylen imana gelmediyseniz eğer; benden söylemesi, o sımsıkı kasılı kaslar inayetle ve sorgusuz sualsiz kendini şoförün merhametine bırakıveriyor birkaç saat sonra. Ve bitap düşmeyinen uyuyuvermeyegörsün bünye: Direksiyonsuz bir şoför mahalinde açılan gözler yuvalarından fırlamadan evvel trafiğin soldan aktığı hatırlanmalı. Aslında soldan değil ortadan akıyor ama çok da kafanı karıştırmayayım şimdi.

Öndeki araca dokundurarak dürtmek son derece kabul edilir bir davranış. Kimse dikiz aynası kullanmadığından herkes korna kullanıyor. Korna tonlamalarıyla komplike mesajlar verebiliyorlar ki o dili daha henüz çözmüş değilim. Otoyolda ters yöne girmekle kalmayıp sollama şeridine geçip yolun ortasına parkeden bir kamyonun göz kırptıracak kadar bile şaşkınlığa yol açmadığı bir seyir güvenliği hali var. Ama hiçkimse de saçını başını yolmuyor, kimse kimseye küfretmiyor, nasıl bir sinirlenme eşiği var hayranlıkla izliyorum. Trafik bir yönde sıkışınca diğer yönde de sıkışıyor çünkü açıkgözler dar yolda konvoy halinde karşı şeride geçiyorlar. Sonra in arabadan yak bi şigara, gelsin çaylar takıl iki üç saat. Kimsenin acelesi yok zaten. Sinyal vermek tehlikeli bir iş zira arkadaki sürücü için ne kadar kestirilemez olursan o kadar güvendesin. Otobüs şoförleri atttıkları makaslarla sirk akrobatlarını aratmıyorlar. ama benim hayranlığım daha çok yolcular için. Zira otobüsün üstüne, içine sığdırdıklarından daha fazla yolcu sığdırabiliyor ve bu yolcularda kerpeten gibi eller var ki hayata sımsıkı tutunuyorlar otobüs tepelerinde. “Allaha emanet” kelimesinin tam anlamını işte bu insanların gözlerinde gördüm prenses. İnayete ermem yakındır.

Trafik dediğin şeyin sadece araçlardan oluştuğu konusunda bir yanılgıya kapılmayasın prenses. Bu kaotik topluluk; insan seli, arabalar, triportörler, bisikletler, motorsikletler, domuzlar, şerit bölmek görevi üstlenen gevis getiren inekler ve keçilerden oluşuyor. Bir motorsiklete kaç tane insan sığabileceği konusunda bilimsel deneyler yürütülüyor yollarda. Bir bisikletle kaç çuval buğday, kaç tane tam boy inşaat demiri, bambu ve bilimum malzeme taşınır konusunda da ben gözleme dayalı veri toplama çabasındayım. Bisiklet bir ağır yük vasıtasıdır dersem hiç öyle bıyık altında gülme. Bi de dil meselesi var tabi. Bütün duygular ve düşüncelerin anlamsız cümlelerin arasına gizlenen ima ve tonlamalarda saklandığı garip bir iletişim tarzı var. Kafayı sağa sola sallama efekti aynı anda “evet, hayır, belki, nasıl? Neden?” anlamlarına gelebiliyor. Bir insana hayır demek o kadar ayıp birşey ki inanılmaz komplike yöntemler geliştirmişler. Öyle alttan alttan laf sokayım akşam eve gidince düşünürken anlar, gibi bi durum yok. İnanılmaz gelişmiş bir iletişim zekası var herkeste ve her ima, her laf çarpıtma, her ironi derhal adresine ulaşıyor.

Hani osurmayı, geğirmeyi, tükürmeyi, işemeyi anladım ama ulan kadın erkek ortalık yerde sicilir mi arkadaşım diyorum arada. Hijyen kelimesi henüz sözlüklere girmemiş burada ama batının hijyen manyaklığından sonra bu paradigma iyi oluyor yine de. Yani bu dünyaya doğunca, böyle yaşayınca insan herşeye bağışıklık kazanıyor. İnsan biyolojisine hayranlığım hızla artmakta. 3 gün geçiyor alışıyorum hepsine ama ben daha ortalık yerde sıcamadım misal. İnsan özünden kopamıyor. Yine de uyum sağlamak için çaba gösteriyorum prenses. Valla bak! Mağrur bir biharlı gibi bıyık bıraktım, bol miktarda puan topluyorum etraftan. Bürokratlarla uğraşırken de daha bi ciddiye alıyolar misal. Velhasıl kelam, kaos bir düzen değildir diyen arkadaşlara; buyrun gelin oturmaya da beklerim diyerek mektubumu noktalarken kendime kişisel not babında Panik Yok! Diyerek Douglas Adams amcaya da hürmetlerimi iletiyorum. Bence o kitabı hindistanda yazmış.

Herkesle Birlikte Yalnız

et kaplar kemiği
ve bi zihin koyarlar
oraya ve
bir ruh bazen,
ve kadınlar vazoları
kırar duvara karşı
ve erkekler çok fazla
içer
ve kimse bulamaz
onu
ama yataklardan
içeri ve dışarı süzülerek
aramaya
devam eder.
et kaplar
kemiği ve
etten daha fazlasını ister o
et.

hiç şans yok hem de
hiç:
hepimiz
ağına düşmüşüz aynı
kaderin.

hiç kimse hiçbir zaman bulamaz
onu.

doldurur çöplükler
doldurur hurdalıklar
doldurur tımarhaneler
doldurur hastahaneler
doldurur mezarlıklar

doldurmaz
başka hiçbir şey.

Charles Bukowski

Çeviri: Nazım

Bu aşağıdaki video da yine bir stop-motion. Kirsten Lepore isimli bir ablamız çekmiş. Hali hazırda profesyonel birisi anladığım kadarıyla, galonla da ödül almış bu filmle. Okyanus ötesindeki iki aşığın birbirleriyle olan iletişimleri üzerine minik, biraz da hüzünlü bir hikaye. Karda, kumda ve sualtında çekilmiş. Bilimum hava şartlarına göğüs germişler anlayacağın (acaba?).

Bu (acaba?)’nın cevabına da filmi izledikten sonra bu linkten 1 dakikalık yapılma videosuna göz atarak alabilirsin istersen.

Bugün sana yaşadığım yer ve yaptığım işten bahsetmek istiyorum prenses. Hindistan’ın bir eyaleti sandığım ama 110 milyon nüfusu, ingilizce ve hintçe dışında iki farklı yerel dilin konuşulduğu Bihar ülkesinden bahsedeceğim. Birçok yönden Afrika’dan bile daha büyük bir sefaletin sürdüğü topraklardan. Nüfusun yarısının açlık sınırının altında kronik gıda yetersizliğinden muzdarip, çocukların %80′inin aç ve anemik olduğu, doğan her bin bebekten altmışının, doğuran her 1000 anneden 37′sinin hemen oracıkta öldüğü yine de nüfus artış hızının %30 civarında seyrettiği, insanların kızamık, çocuk felci, kala azar, sıtma gibi tedavi edilebilir hastalıklardan öldüğü; kız çocukların %50′sinin 15 yaşına gelmeden evlendirildiği, AIDS, Hepatit gibi hastalıkların oldukça yaygın görüldüğü, sağlık sisteminin ise bu nüfusa hizmet vermekten çok uzakta olduğu bir yerdeyim. Rakamlarla resim çizilmez, biliyorum için karardı prenses ama dur bi dinle…

India 2011 © Anna Surinyach/MSF

Çevre aktivizminden mühendisliğe, gemi adamlığından endüstriyel dağcılığa, sonra dalış rehberliğine, oradan da film endüstrisi için uçma efektleri yapmaya uzanan abuk kariyerimin son bir yıldaki İstanbul ayağı dünyayı iyi bir yer haline getirmekten hızla uzaklaşırken Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) örgütü iş başvurumu kabul etti. Dünyanın kimsenin ulaşamadığı ücra köşelerindeki salgın hastalık, doğal afet, savaş ve açlık mağduru insanlara 1971 yılından beri ücretsiz, tarafsız, kayıtsız şartsız sağlık hizmeti ulaştırmaya çalışıyor MSF. Herkesin temel sağlık hizmetlerine ulaşma hakkını savunan örgüt, kimsenin dümen suyuna girmeden tavizsiz verdiği hizmet ve insani yardım odaklı çabalarından dolayı Nobel Barış Ödülü’nü almış 1999′da. Ulan hangi ara doktor oldu bu adam diye düşünmeyin zira örgütün doktor ve hemşireler gibi sağlık personelinin yanında lojistik sorumlulara ihtiyacı var. İşte benim yeni sorumluluğum da saha lojistiği.

İş doktorları götürmekle yetmiyor. Bu ücra yerlerde bazen bir klinik bazen de hastane boyutunda bir tesisin tıbbi malzeme tedariğini sağlamak, suyunu yemeğini ulaşımını temizliğini sağlamanın, salgın hastalıkları önleyici hijyen ve bilgilendirme çalışmaları yapmanın adına genel olarak Lojistik diyorlar örgüt içinde. Ulaşılabilir kentsel bölgelerde çok basit bir rutin ile yürütülebilen bu çalışmalar kaynakların kıt olduğu, ulaşım güvenliğinin ve iklim koşullarının zorluklarını gözönüne alınca oldukça karmaşık bir operasyon haline gelebiliyor. Savaş bölgesinde 24 saat bir ameliyathane çalıştırmanın gerektirdiği ihtiyaçları bir aklınıza getirin. Ben işin o kadar karmaşık boyutuna henüz bulaşmadım ortamlarda taze olduğumdan.

MSF bulunduğum bölgede Kala Azar denen bir hastalıkla mücadele konusunda çalışmalar yürütüyor. Adını buraya gelince öğrendiğim bu hastalığın Türkiye’de de görüldüğünü sonradan farkettim. Tatarcık (meyve) sineklerinin bulaştırdığı tropik bir parazit enfeksiyonu diyor sözlük. Görece kolay bir tedavisi olan bu hastalık, tedavi edilmemesi halinde çat diyor, öldürüyor insanları. Bihar Eyaleti de Kala Azar hastalığı yüzünden ölenlerin dünyada en yüksek olduğu bölgelerden bir tanesi. MSF burada yürüttüğü çalışmalarla, doğru bir tedavi yöntem ve stratejisi benimsenirse salgının ortadan kaldırılabileceğini yerel sağlık sistemine göstermek için çaba gösteriyor. Son 5 yılda neredeyse 9000 hasta tedavi edilmiş. MSF’in hassasiyetle üzerinde durduğu nokta, sağlık hizmetinin devletin temel görevlerinden bir tanesi olduğu. O yüzden bulunduğu bölgelerdeki varlığının geçici olduğunu sürekli vurgulayarak tıbbi tecrübe, eğitim, altyapı ve uzmanlığı yerel ölçekte oluşturmaya çalışan bir ahlaki anlayışla çalışıyor. Sağlık altyapısı düzelmeye başladığı anda da çalışmalarını ihtiyacın daha acil olduğu bölgelere kaydırıyor.

India 2011 © Anna Surinyach/MSF

Burada çok insan var prenses. 110 milyon nüfusun Türkiye’nin onda biri kadar bir alana sıkıştırıldığını düşün. Zaten Bihar’da doğmayı, büyümeyi ve yetişkinliğe erişmeyi sağsalim başarmış bir insanın atlattığı badirelerle edindiği bağışıklık akla ziyan. Yani seçilmişin seçilmişleri içinde yaşıyorum prenses. Hele ki senin gibi narin prenseslerin burada hayatta kalma ihtimali o kadar düşük ki sokakta gördüğüm kadınlara tsunamiden kurtulmuş gözüyle bakıyorum. Zira kadın cinayetleri, erkek çocuk baskısı ve diğer her türlü erkek egemen faktör burada hayatı hiç kolaylaştırmıyor.

O yüzden insanlar bu pislik içinde nasıl hayatta kalmayı başarıyor yeni yeni anlamaya başlıyorum. Az değil 150.000 nüfuslu bir köyde yaşıyorum prenses. Belediyenin çöp toplama hizmeti vermediği, herkesin çöplerini kapının önüne attığı, kanalizasyonun evlerin önünden açıkta geçen kanallara aktığı bir şehir düşün prenses. Domuzlar, inekler, keçiler ve tavuklar tarafından yürütülen atık yönetim faaliyetlerinin tek bir sorunu var. Bu hayvancıklar henüz plastiği sindiremediklerinden ortalık tam bir açık hava çöplüğü. Sivrisinekler, fareler ve diğer haşeratlar gündelik hayatın doğal bir parçası. Ben bile iki haftada bütün bunlara alıştıysam hayatı boyunca burada yaşamış ve bütün bu kirletici unsurlara bağışık insanların durumda bir abeslik görmemesine niye şaşırdığımı ben de bilemiyorum.

Burada paradigma böyle. Şimdi bi grup manyak gelip bu pisliğin içinde hastane olmaz deyince, ”zaten çok kalabalık, birileri ölse ne olacak?” bakışlarını da görmezlikten gelemiyorum. Ama “can” denen mefhum küçücük bir insan yavrusunun gözlerine doluvermeyegörsün; vicdanıyla bakan gözler o canı savunmak için herşeyi yapar bana kalırsa. Neyse duygusallaşmayalım, iki dakka bir şey anlatıyorum. Atık, kırsaldan kente geçiş sürecinde ortaya çıkan bir kavram. Kullanılan suyu toprağın emdiği, istenmeyen atıkların tamamının hayvanlar tarafından tüketilir olduğu kırsal bir kültüre atığın hele hele klinik atığın ne olduğunu ve neden kapının önüne atılmaması gerektiğini anlatmak çok zor. Bütün modern kültürlerin geçirdiği bir süreç bu. Bir gün karın tokluğundan fazlasını kazanmaya başlayan nüfus, kafasını kaldırıp etrafına bakıyor ve oy verdiği devletten bu kalabalığın kentsel yaşamını daha iyi düzenlemesini talep ediyor. Buradaki sefalet bu talebin oluşmasına yetecek bir zemin oluşturamamış henüz ama o günler de gelecek diye umuyorum.

O günler gelene kadar ben hastaneden çıkan plasenta atıkları ve diğer organik atıkları havasız ortamda verimli bir şekilde çürütüp doğaya zararsız bir hale getirmek için yerel sürdürülebilir yöntemler araştımak gibi bir hobi edindim. Papaya meyvesinin doğal bir protein parçalayıcı enzim içerdiğini araştırmalarım sonucunda öğrendim. Çürütme süreci için papaya kullanmayı deneyeceğim önümüzdeki günlerde. Belediyeye ait bir çöp kamyonu varmış diye bir duyum aldık geçen gün. Belki haftaya gelip etraftaki çöp dağlarını temizleyecek diye umuyoruz. Bir yandan hastane personeli MSF’in kurmuş olduğu atık yönetimi alanına atıkları getirsin, şırınga iğneleri ayrı kutularda hastalık yaymayacak şekilde toplansın, içme suyu arıtılsın, hastane bahçesi en azından büyük abdest için kullanılmasın gibi işlerle uğraşıyorum. Sivrisinekle mücadele için devlet üzerimize DDT sıkmasa diye de arada kendi kendime dua ediyorum yolda yürürken. Teknik anlamda tam bir çevre mühendisliği kabusu içindeyim. Finallerden bir gece önce bile rüyamda böyle şeyler gördüğümü hatırlamıyorum okulda. Neyse, hayrolsun diyelim hayra yoralım. 6 ay vaktim var. Adım adım ilerlemek lazım. Tuvaletten çıkınca ellerini yıkamayı unutma prenses…

Yasal Uyarı: Bu yazıda belirtilen görüşler tamamiyle yazarın kendisine ait olup hiç bir şekilde Medecins Sans Frontieres (Sınır Tanımayan Doktorlar)`ın resmi görüşünü yansıtmamaktadır.

Eski Yunan’da Delphi tapınağının girişine “Know thyself” (Kendini bil) yazmışlardı yazmasına ama kendini bilmenin öyle ha diyince olacak bir şey olmadığı taa o zamanlardan belli idi. Filozoflar yüzyıllardır bu soruya cevap arıyor. Plato’yu biliriz, her şeyi özler ile, formlar ve idealar ile açıklamayı sever. Daha önce bahsetmiştim, Plato’ya göre gördüğümüz, bildiğimiz, dokunduğumuz bu dünyanın dışında bir de idealar dünyası var, bu dünyadaki herseyin formunun olduğu bir dünya. Bu dünyadaki hersey o dünyadaki formuna yaklaşmaya çalışır ama hiç bir zaman tam olarak o formda olamaz. Plato, seni sen yapan şeyin de böyle bir formu olduğunu savunur. Bu forma Yunancada “psyche”, günümüzde ise “ruh” değimiz şey karşılık geliyor: senin maddi olmayan, vücudundan bağımsız özün. Plato’nun psyche’si batı dinlerinde özellikle çok tuttu; yahudilik, hrististiyanlik, islam her biri bir şekilde Plato’nun bu psyche fikrini farklı farklı biçimlerde işlediler, resme daha fazla detay eklediler. Daha antik Yunan’da Aristo, Plato’nun biraz göklerde uçan fikirlerini yere indirmişti aslında. Aristo’ya göre sen bedeninden başka bir şey olamazsın, bedenin olduğu sürece varsın, bedenin yokolduğunda yoksun. Ama Plato’nun kulağa hoş gelen ölümsüzlük vaad eden psyche’si karşında Aristo’nun sen sadece bedeninsin teorisi nedense pek tutmadı Prenses.

Bandı bi 18 yüzyıl kadar ileri saralım. Descartes, “seni sen yapan şey bilinç, bilincinden başka hiçbir şeye güvenemezsin” dedi. Düşünüyorum öylese varım’ı duymuşsundur Prenses, Descartes işte benlik anlayışını bu temel üzerine inşa eder: kendinin farkındalığın senin varlığın özü. Kendinin farkında olan bu zihin sensin, vücud falan sadece bir aracı. Vücudun hakkında yanılabilirsin, kolun bacağın olmayabilir ve sana öyle geliyor olabilir, ama bu kendi hakkında düşünen zihin kendi hakkında düşündüğünden yanılamaz. Tabi zihnin ve bilincin derin sularından inşaata başlayınca, bu varlığından şüphe edemeyeceğimiz bilinci, varlığından gayet de şüphe edebileceğimiz bedene bağlamakta biraz zorlanır Descartes. Sadece Descartes değil, onun ardından gelen felsefecilere de zihin-beden problem diye bilenen, hala da daha çözümleyemediğimiz bir problem bırakır. Descartes çıkış yolunu dualizm denilen, iki tür temel madde vardır’cılıkda bulur. Birincisi bildiğimiz fiziksel maddelerin dünyası, ikincisi zihinsel maddelerin dünyası. Plato’nun hayaletini görüyorsundur umarım Prenses, hani idealar dünyası falan… Tabii, dualizm kolay bir çıkış sağlıyor sağlamasına ama adama sorarlar:

- Eee Descartes abi, madem iki farklı temel madde var, bunlar nasıl birbiriyle etkileşiyor? Ben vücudumun içinde gayet güzel takılıyorum sonuçta. Takılmıyor muyum yoksa?

Descartes’in cevabı çok yaratıcı Prenses, akıllara zarar. İnsan beyni corpus collusum denen köprü ile birbirine bağlanan iki yarım küreden oluşuyor. Descartes bu iki yarım kürenin birbiriyle tamamen simetrik yapılar içerdiğine inanır, sağ yarım kürendeki her kıvrımın, her sulcusun vs. sol yarım kürede bir eşi var der. Daha doğrusu pineal gland denen iki yarım kürenin ortasında, beynin merkezine yakın bir yerdeki alan dışında her şey simetrik görünüyor. Ahaaa der, işte burası ruhun beyindeki tahtı, zihnimiz vücudumuz ile buradan atraksiyona giriyor. (Pineal Gland’in ruhla falan hiç bir alakası yok Prenses aman mistik düşlere dalıp gitmeyesin, pineal gland serotoninden türetilen melatonin adlı bir hormonu salgılayan ve uyku/uyanıklık ritmi ve mevsimsel etkileri düzenleyen bir endokrin bezi. Ruhla zihinle yakından alası yok)

Locke tabi bu hikayeye kanmaz. Bilinç dedin güzel dedin Descartes abi, ama pineal gland, zihin, beden falan derken Gepetto Usta’nın Pinokyosu’na çevirdin bizi der. Şöyle her şeyi görerek dokunarak öğreniyoruzcuya (empirisist) yakışır bir şekilde benliğin ayaklarını yere bastıralım. Uçan kaçan zihni, pineal gland’den vücudu kontrolü falan bir yana bırakıp bilince geri dönelim, bu bilinç mühim bir şey. Kendimin farkında olduğum her an varoluyorum. Ama şimdi kendinin farkında olan ben, bir saat önce, ya da bir gün önce kendinin farkında olan ben ile aynı ben olup olmadığımı nereden bilicem? Hele ki ruha veya Descartes gibi uçan kaçan bir zihne inanmıyorsan bu oldukça zor bir soru. Belki sen sürekli kendinin farkında oluyorsun, ama her kendinin farkında olduğunda farkında olduğun şey başka bir şey oluyor. Yani sen sürekli değişiyorsun, ama kendinin farkında olma halin devam ediyor, kendini bilmenin tek yolu da kendinin farkında olduğun bu ince dilimlerden geçtiği için, kendinin sürekli farkında olsan da sürekli değişip başka bir şey olduğunun farkında olamayabilirsin.

Bir dakika abiler ya, bizim bu kendimizin farkında olma hali dışında bir de hafızamız var yaw der Locke. O kadar da donanımsız değiliz, kendimizi zaman içerisinde takip edebiliriz. Kendimizin bilincinde olduğumuz iki zaman diliminin bu kendinin farkında olan kişinin hafızasında bir sürekliliği var. Locke hafızayı insan zihninin daha önce duyularla algıladığı şeyleri, daha önce bunu algılamıştım etikeyle yeniden canlandırması olarak tanımlar. Hafıza algılar ve düşünceler için depo gibi bir şey. Bu depoyu kullanarak kendi geçmişimizi geriye doğru uzatabiliyoruz. Şu an bilgisayar başında yazı yazan kişi, bu sabah balkonda kahve-sigara keyfi yapan kişi, aynı zamanda dün de okula gitmiş olan kişi ve bu şekilde kendimi geçmişe doğru takip edebiliyorum. Yani bilincinde olduğumuz varlığımız sadece bir anla sınırlı değil, hafızamız sayesinde zamana yayılmış. Tüm anılarımızın kesişim kümesindeki şey işte ben dediğimiz şey. Felsefede Locke’dan bu yana geçen zaman içinde genel kanı, benlik konusunda Locke’un çocuğu koyduğu yönünde. Bilincin otobiyografinle birleştiğinde seni veriyor, senin sürekliliğini sağlıyor. Tabii bazı pürüzleri saymazsak.

Daha Locke’un zamanında ortaya çıkan ve hala çözülemeyen bir pürüz, Locke’in benliğin ne olduğu açıklamasının benliği var saydığı, yani döngüsel olduğu. Problemi basitçe söyle açıklayalım. Diyelim geçmişinle ilgili iki tane anın var ama bunlardan sadece bir tanesi gerçekten olmuş bir şey, diğeri ise başkalarından duya duya kanıksayıp yarattığın aslında yaşamadığın bir anı (ki böyle bir çok anımız var farkında olmasak da). Şimdi Locke diyor ki; benliğini oluştururken geçmişinde yaşadığın deneyimleri hafızan sayesinde birleştiriyorsun. Ama hafızanda böyle asılsız anılar varsa benliğini oluştururken bu tip asılsız anıları kullanmaman lazım. Yani hangi anıların gerçekten senin anın olduğunu, hangi anıların gerçekte aslında yaşamadığın şeyler olduğunu ayırt edebilmen lazım. Herhangi bir anıda bu benim anım, bu benim anım değil gibi bir etiket varsa, o zaman benliği açıklamaya çalışırken benliği varsaymış oluyorsun. Böyle bir etiket koymazsan, herhangi bir anının gerçekten senin anın olup olmadığını bilemiyorsun. Yani ya bu benlik için hafıza kriteri döngüsel ya da benliği açıklamada yetersiz.

Çoğu felsefeci Locke’un hafıza kriterini pürüzlerine rağmen kabul etti dedik ama bir de benlik hakkında toptan şüpheciliğe yol açan başka bi gelişme yine bir empirisist olan Hume’den geldi. Hume, Locke’a sen ne biçim her şeyi görerek, dokunarak öğreniyoruz’cusun diye çıkışır. Şu an farkında olduğum şeylere bakıyorum bakıyorum, ne kadar derinlemesine bakarsam bakayım duyu organlarımdan gelen duyular dışında başka bir şey göremiyorum. Ben dediğim şey duyusal deneyimlerim içinde yok. Tek gördüğüm şey masalar sandalyeler ve onlarla etkileşim halinde olan eller kollar falan. Ben dediğim şey görebildiğim, dokunabildiğim bir şey değil, yani benliğimi deneyimlerinden öğrenmiş olamam. Duyularımdan öğrenmediysem başka nerden öğrenmiş olabilirim ki? Hume bir empirisiste yakışan şekilde “hiç bir yerden” diye yanıt verir. Duyularımdan öğrenmediysem ve başka bir yerden de öğrenemeyeceğime göre, ben diye bir şey yok o zaman. Ben dediğimiz şey bizim kafamızda yarattığımız bir illüzyon, aslı astarı yok aslında.

Hume’un benlik hakkında şüpheciliği felsefede derin bir bölünmeye yol açar. Bir grup felsefeci Hume haklı beyler, ben diye bir şey yok derken, diğer bir grup yok yav olur mu öyle şey biz Locke’un hafıza kriterini modifiye edip bir şekilde bir ben bulup çıkarırız diye çalışmalarını sürdürdüler. Bu hengamede oldukça dikkate değer bir gelişme ünlü Alman düşünürü Kant‘dan geldi. Kant, Hume ile Locke arasında arabuluculuğa soyunur. Önce Hume’a dönüp, ya sen çok güzel dedin, ben dediğimiz şey duyusal deneyimimizin gerçekten bir parçası değil, benliğimizi ne kadar uğraşırsak uğraşalım deneyimleyemiyoruz. Ama öte yanda Locke’cular bak, ben ben ben diye ağlıyorlar, çok güçlü bir biçimde bir benliklerinin olduğuna inanıyorlar, sanki benliklerine olan inançlarını kaybederlerse kafaları kesilmiş kuşa dönücekler. Ben dediğimiz şey deneyimlerimizin içinde değilse, ama dünyada deneyimler yaşayabilmemiz için gerekliyse, demek ki ben dünyada olası deneyimler yaşamanın ön koşulu. Yani senin bir şeyleri algılayabilmen için, onları algılayan bir özneyi, bir şeyler yapabilmen için o şeyleri yapan bir özneyi varsayman gerekiyor. Eğer bu varsayım olmazsa deneyimlerin, hareketlerin, davranışların ortak bir payda altında buluşmayacak, hepsi darma dağınık olacak. Orada bir masa var, şurada bir sandalye, bacakta bir ağrı var, midede bir kazınma, yağmur yağıyor, hava karanlık, nerde o eski zeytinyağlı dolmalar… Duyu organları sadece olan biten şeyleri rapor ediyor, hiçbir şeyin başka bir şeye göre bir ilişkisi bir değeri yok bir ben varsayımı olmazsa.

Kant’ın bu “ben dediğimiz olası deneyimlerin önkoşuludur” fikrinin ondan önceki gelen felsefecilere göre en büyük farkı, “ben” dediğimiz şeyin aslında bir “şey” olmadığı tam tersine bir aktivite olduğu yaklaşımı. Plato’dan Kant’a kadar olan süreçte ben dediğimiz şey bir idea, ruh, öz, bilinç gibi başka başka isimler altında da olsa hep kendi içinde bir bütünlüğü olan bir özne gibi bir şey olarak düşünülmüştü. Kant ile ilk defa, ben değimiz şeyin kendi içinde bir bütünlüğü olan özne gibin bir şey gibi düşünmek yerine, insan beyninin dünyadaki deneyimlerimizi organize ederken kullandığı bir kural, bir varsayım olarak düşünmenin daha mantıklı olacağı fikri ortaya çıkıyor. Aha işte bak bu sen oluyorsun diye işaret edip gösterebileceğimiz bir şey yok benliğimize karşılık gelen. Ne bu dünyada ne başka dünyada. Bu dünyada yaşadıklarımızı duygularımızı, deneyimlerimizi, gördüklerimizi duyduklarımızı ben dediğimiz varsayımsal bir özne altında organize etme aktivitemiz ve buna göre davranmamız benliğimizi oluşturuyor.

Bandı biraz daha ileri sarıp günümüze gelirsek Prenses, benlik hakkında en çok kabul gören yaklaşım Locke, Hume ve Kant’ın yaklaşımlarının ortaya yanarlı dönerli bir karışımı aslında. Günümüzde felsefede olsun, psikolojide olsun en çok kabul gören teori hayatımızı bir hikaye olarak algıladığımız ve benliğimizin bu hikayenin baş kahramanı olduğu yönünde. Dennett, mesela, insanın kendini koruma, kendini kontrol etme, kendini tanımlamak için kullandığı temel taktiğin hikaye anlatmak olduğunu, özellikle de kendimize ve başkalarına kim olduğumuz hakkında uydurduğumuz ve kontrol ettiğimiz hikayeler olduğunu savunur. Bu sürekli hikaye akışı sanki tek bir kaynakdan geliyormuş gibidir. Sadece kelimenin basit anlamında tek bir ağızdan, tek bir kalemden gelen bir kaynak değil, daha da derin bir anlamda: Bu hikayeler dinleyenlerini bu kelimelerin sahibi, bu kelimelerin tanımladığı bütün bir kişilik atfetmeye itiyor. Yani dinleyenler hikayenin bir ağırlık merkezi olduğunu varsayıyorlar, hikayenin ağırlık merkezindeki kişi de sen oluyorsun.

Dennett hepimizin dahiyane bir romancı olduğunu düşünüyor yani. Hayatımız boyunca bir sürü davranışta bulunuyoruz, çoğunlukla birbiriyle tutarlı ama bazen de tutarsız. Her ne kadar birbiriyle tutarlı veya tutarsız olsa da davranışlarımızın önüne en güzel maskemizi takıyoruz. Hayatımızda yaptığımız şeyleri güzel bir hikayeye dönüştürmeye çalışıyoruz. Ve bu hikaye otobiyografimiz oluyor. Bu hikayenin merkezindeki kurgusal baş karakter de benliğimiz.

Varoluşun “amacına” dair inancımız ne olursa olsun, dünyadaki serüvenimize acının dürttüğü bir çığlıkla başlıyoruz ve bu gerçeği pek sevmesek de, burada öğrenmemiz gereken derslerin hatırı sayılır bir bölümünü, acı eşliğinde öğreniyoruz. İnsan deneyiminin böylesine temel ve sevimsiz bir parçasının, sanatta, özellikle temsili olmayan doğasıyla diğer sanat dallarına göre nispeten daha nüfuz edilebilir kalan müzikte sıklıkla ifade bulması, bu açıdan pek şaşırtıcı değil. Halk müziği ağıtlarından blues’a ve acıdan afyon damıtmakta suçlanan arabeske, müzikte acının yorumlanışına, hatta aşırı-yorumlanışına fazlasıyla alışığız.

Ne var ki acı, bireysel ya da toplumsal bazda, tahayyül sınırlarını zorlayan bir büyüklüğe ulaştığında – ağır bir hastalığın, katliamın, salgının ya da benzer bir felaketin kanatlarında gelen, süresiz bir çile ya da düpedüz dehşet şeklini aldığında – sanatın acıyı yorumlama cesaretinden bir şey yitirmediğini söylemek yanlış olur. Özellikle fotoğraf ve videonun gerçekliği dolaysızca aktarma iddiasıyla konfor bulduğumuz bu çağda, düşünmesi zor acıları sanatla yorumlamaya yeltenmek, basbayağı tehlikeli bir girişim gibi gözükebilir. Böylesi bir işe kalkışıp Batı sanat geleneğinin damarlarına işlemiş “acıya asaletle boyun eğme” mitine yaslanmayan ya da soluğu bir nihilizm manifestosunda ya da şiddetin estetizasyonunda almayan yapıtları düşündüğümüzde, akla Goya’nın “Savaşın Felaketleri” çizimleri (1810-1815), Picasso’nun “La Guernica”sı (1937), müzikte Penderecki’nin Hiroşima kurbanlarına ağıdı (1960) ve “Dies Irae”si (1967) ya da Schwartz’ın “Caligula”sı (1975) geliyor.

Sana bugün, ilkgençlik yıllarının Prusya çayırlarına yayılan neşesine gölge düşürmek istercesine, sadece modern müzik sahnesinde değil, siyaset ve kültür alanındaki etkinliğiyle de sindirmesi zor bir radikalizmi cisimleştiren bir isimden, Diamanda Galás’tan bahsedeceğim.

Türkiye’de bilinirliği 90′ların ikinci yarısından itibaren artan Diamanda Galás müziğinin bu kısa tanıtımına “acı”ya vurgu yaparak başlamamın basit bir nedeni var. “Acı”nın, Diamanda Galás evrenindeki önemi kadar, hanımefendinin acıyla kurduğu ilişkinin iki farklı yönüne dikkat çekmek istemem: modern sanatın pek çok çehresine sinmiş “düşünsellik” saplantısının suratına yumruk indiren dolaysızlığına ve insan psikolojisinin basit ve manipülasyona açık oto-sansür mekanizmalarını teşhir eden cesaretine…

Diamanda Galás’ın müziğini deşmeye başlamadan önce, Türkiye’yi ilgilendiren siyasi duruşunu, sözü dolaştırmaksızın açıklamak da yerinde olur. Diamanda Galás, kariyeri boyunca vazgeçmediği ama en açık ifadesini “1914-1923 arasındaki Rum, Ermeni ve Süryani soykırımlarının mağdurlarına” adadığı 2004 tarihli “Defixiones: Will and Testament” albümünde bulan siyasi söylemleriyle, Türk resmi ideolojisinin zahmetsizce şeytanlaştırabileceği “düşman”ı temsil ediyor. Sözkonusu politik duruşun, salt hafıza yoklayıcı liberal-sol bir hümanizma anlayışı üzerinde temellenmediğini belirtelim. Diamanda Galás, bir tartışma kültürünün değil, “ölülerin son arzularının” (“Orders from the Dead”) izinde; histeriden, skandaldan, öfkenin çiğ dışavurumundan çekinmeyen bir tutumun savunucusu. Öte yandan, Diamanda Galás’ın yakın dönem Anadolu tarihini konu eden siyasi söylemlerinde, şu metninde de görülebileceği gibi, somut olmayan kültürel mirasın yok edilmesine özel bir vurgu yaptığını eklemeliyiz.
Diamanda Galás müziği, Galás’ın etnik kökenini, müziklerini iyi bildiği Doğu Akdeniz coğrafyasının zenginliğini, müzik eğitimini ve ABD’de başladığı kariyerinde ilgilendiği ilk türleri yansıtan bir çeşitliliğe, gospel’den jazz’a, rebetiko’dan rock’a, halk müziğinden modern kompozisyona farklı janrlara ve disiplinlere, aynı yırtıcı avant-garde ucu koruyarak açılabiliyor. Fırtınanın gözündeyse, Galás’ın 3,5 oktavlık, opera eğitimli, aşırı uçlar arasında rahatlıkla gidip gelebilen sesi ve çığlıklardan, hırlamalardan, ulumalardan, sayıklayışlardan, kükreyişlerden, kısacası baskın uyaran karşısında aklın ya da öz-kontrolün henüz devreye girmediği boyutta serbest bırakılan tüm “ilkel” ifadelerden de beslenen yorumu yer alıyor.

Galás’ın, Hilmi Tezgör’ün, şamanik bir aracılık ve Antonin Artaud’nun vahşet tiyatrosu ¹ referanslarıyla tanımladığı sanatı, saldırganlığı ölçüsünde kuralsız olduğu gibi bir izlenim verebilir. Ne var ki, Diamanda’nın gücü, kılı kırk yaran, çileci ve disiplinli bir çalışmanın ürünü. Bu açıklamalardan sonra, Galás’ın müziğinin, ilkokul seviyesindeki “kulağa hoş gelen ses organizasyonu” tanımı doğrultusunda yakalanacak bir “güzellik”i amaçlamadığını tahmin edebilirsin sanırım. Bu dehşetli vokal virtuoso’nun günümüzün diğer “sesi kuvvetli” popüler figürlerinden, örneğin kitsch burjuva zevkini okşayan “neo-klasik” gırtlaklardan hangi çizgilerle ayrıldığını da bulman zor olmayacaktır.

Diamanda Galás diskografisini derinlemesine incelemeye yerimiz yetmeyeceği üzere, Galás’ın serüvenini kısaca aktarmakta ve öne çıkan yapıtlarını tanıtmakta fayda var. İzmirli Rum bir anne-babanın çocuğu olan ve babasının isteğiyle piyano eğitimi alan Galás, ilk çıkışını, 1979′da, ünlü Avignon festivalinde, Vinko Globokar’ın, Türkiye’de tecrit edilen ve işkence gören bir kadın mahkumun öyküsünden yola çıkarak yazdığı Un Jour comme un autre operasındaki rolüyle yapıyor. Diamanda’nın ilk albümü, Baudelaire’in “Les Litanies de Satan” şiirini avant-garde bir ses kumaşı üzerine psikozuna kuvvet seslendirdiği “The Litanies of Satan” ise 1982′de yayınlanıyor. Koleksiyoncular için özel bir öneme sahip olan bu albümün B yüzünü, sanki A yüzündeki parça çok hafif kalmış gibi; kadınların büyük bıçaklar taşıyarak önderlik ettiği Yunan cenaze geleneğine atıfta bulunan ve Galás’ın “kadınlara güç veren bir ayin” olarak nitelendirdiği “Wild Women With Steak Knives” işgal ediyor. Bu nadide eserin, Galás’ın henüz büyük çaplı skandallar doğurmamış radikal feminizminin ilk parlayışlarından olduğunu belirtelim.

Diamanda’nın küresel boyutta bir provokatör olarak tanınmasıysa, kardeşi Philippe-Dimitri Galás’ı AIDS’e kurban verdikten sonra üzerinde çalışmayı yoğunlaştırdığı, 1984′ten 1991′e kadar farklı formatlarda yayınlanmış materyalden bütünleyip AIDS kurbanlarına ve hastalarına adadığı “The Plague Mass” (Veba Ayini) ile gerçekleşiyor. “The Plague Mass” ile AIDS’lilere “savaş açmakla” itham ettiği, güvenli seks kampanyalarını engellemeye çalışan Katolik Kilisesine öfke kusan Galás, 1989′da, tutuklanmasıyla son bulan bir işgal/protesto girişimine ve bir yıl sonra, New York’taki Saint John the Divine Katedralinde, “ayinin” tümünü, çıplak ve kanlar içinde okuduğu, modern müzik tarihinin en korkunç ve ajitatif performanslardan birine imza atıyor. Böylece, Rock’n Roll’a özgü “şeytani” imaj oyuncaklarıyla oynamak gibi bir niyeti olmayan, ciddiyeti yadsınamayacak bir konu bağlamında Kiliseyi “İsa’nın öğretisini cinsel ayrımcılık yapmak için çarpıtmakla” suçlayan Galás, Kilise tarafından “lanetli” olarak tanımlanma şerefine erişiyor.

Led Zeppelin bass gitaristi John Paul Jones’la ortak çalışması, 1994 tarihli “The Sporting Life”ın, Galás’ın kariyerinde bir başka dönüm noktası teşkil ettiğini söyleyebiliriz. Zira Nick Cave’in Murder Ballads (cinayet balladları) konseptini iki seneyle önceleyerek, “cinai aşk şarkıları” yazmaya odaklanan Galás, bu albümle birlikte radikal feminist söylemlerini de yeni bir seviyeye taşımıştı. Hedefinde erkeklerin olduğu intikam eylemlerini konu alan şarkılardan oluşan bu albümün, erkek rapçilerin (özellikle Snoop Doggy Dogg’un) “orospularına” yapmak istediklerini uzun uzun anlattıkları şarkılardaki cinsiyetçi şiddeti, simgesel düzlemde onlara “iade ettiğini” iddia ediyordu Galás. Ama bununla yetinmeyip şuradan okuyabileceğin beyanatlarıyla Valerie Solanas’ı ² gölgede bırakıyordu.

Katlanması zor acılar, sanatın çok iştahla ele almak istemediği konulardan olabilir fakat akıl hastalıkları, özellikle psikotik skalada olanlar, bazı sanatçıların kaderi olmanın yanısıra pek çok diğerinin de hayal gücü egzersizlerine malzeme sağlamıştır. Ne var ki zihnin pek sıradan olmayan bu hallerini dramatik bir öğe olarak ele alma becerisi, sözkonusu gerçekliklerin “içeriden” tasvirini yapabilmeyi garantilemez. Kısacası şizofreninin – ve şizofreniye açılan kapı olarak mutlak tecritin yol açtığı derin yabancılaşmanın – resmini zor yaparsın, Prenses. Ama bir gün bu ağır kasvet coğrafyalarına ışık tutan eserlerden mürekkep bir koleksiyon derlenecek olursa, bunun içinde Galás’ın “Schrei 27” kaydının olacağına kesin gözüyle bakabilirsin. Solo vokal ve envai çeşit elektronik tretman ekipmanı için yazılmış 1996 tarihli bu eserde, Diamanda, fiziksel (tecrit) ve ruhsal (şizofreni) yalıtılmışlığın dehşetini ve ağır ama kesin bir tempoda parçalanan bir zihni yansılamaya soyunmuştu ve tarifi zor olana doğru yaptığı yolculukta, Hıristiyan mistik Meister Eckhart’ın metinlerinden ve Eski Ahit’ten (özellikle Eyüp’ün Kitabı) yararlanıyordu. Şizofrenik gerçekliğin, vokalini geliştirmek için üniversite laboratuarlarında LSD alarak egzersiz yapan, ilk dinletilerini akıl hastanelerinde gerçekleştiren Galás’a çok yabancı olduğu söylenemez.

90′lar boyunca Francis Ford Coppola’nın “Dracula”sı, Oliver Stone’un “Natural Born Killers”ı, Derek Jarman’ın “The Last of England”ı dahil olmak üzere pek çok filme sesi ya da müziğiyle katkıda bulunan Galás, 1998 tarihli “Malediction and Prayer” ile, genellikle solo piyano ve vokal üzerine kurulu, kavramsal ve cüsseli canlı kayıt albümler yapmaya yöneldi.

Bandı biraz daha ileri alıp, bu albümlerden güncelliğini koruyan birine, “La Serpenta Canta”yla aynı yıl, 2004′te piyasaya çıkan ve Galás’ın en güçlü çalışması kabul edilen “Defixiones: Will and Testament”e gelelim. Acının bir damlasının bile “içeride”, dile düşmemiş kalmasına izin vermeyen “Defixiones: Will and Testament”in iki ayrı boyutu olduğundan bahsetmek olası. Diamanda’nın sırtını Doğu Akdeniz geleneğine verip “yas tutan kadın”ı simgelediği ağıt ve anımsayış boyutu ve albümün ismini anlamlandıran tehditkar boyut. Mezar taşlarının üzerine, mezar soyguncularını ya da saldırganları caydırmak amacıyla kazınan “lanet yazıları” – kısacası tehditler – anlamına gelen “Defixiones”te yorumlanan tüm edebi ve müzikal eserler, aynı yoğun kıyamet havasında kimlikleniyor. Fakat albüm, asıl gücünü, derinden, adeta görünmez kanallardan devşirip yeşerttiği meydan okuma duygusundan alıyor. Ermeni şair Siamanto’nun aynı isimli şiiri üzerine kurulu, “The Dance”ten Adonis’in Beyrut güncesi “The Desert”ına; Celan’ın Auschwitz’i anlatan Todesfuge’sinden Henri Michaux’nun “Je Rame”ına, ve Udi Hırant’ın – bence Diamanda’nın grotesk yorumuyla berbat ettiği – “Hastayım Yaşıyorum”una, “Defixiones” parçalarının her birinin, sadece unutuşa değil aynı zamanda ölümün kendisine de baş kaldırdığı söylenebilir. Bu başkaldırı, yıkımın ardında bıraktığı boşluğu, delice de olsa, doldurmaya çalışma çabasını da içeriyor.

Eşsiz ve tüyler ürperten sesi, karanlıkla ahbaplığı ve tehlikeli sularda boğulmadan yüzebilmesi üzerinden, Diamanda’nın tam anlamıyla “Gotik”i bedenleştirdiği – elbette burada Dresden Dolls ya da Twilight’ın kadife tonlu gotik’inden bahsetmiyorsak – Medusa arketipini temsil ettiği, söylemleri ve imajıyla erkeklerin bilinçaltına yapışmış kabussu “dişli vajina” (vagina dentata) imgesiyle bütünleştiği vs. söylenebilir. Tüm bu referanslar, sözkonusu Galás’ın çekincesizliği oldukça, havada kalmayacaktır. Fakat “iyi imal edilmiş”, kendi dolambaçlı soyağacından başka hiçbir köşeye referansta/reveransta bulunmayan eserler ve kimlikler için de kullanılan bu sıfatları Diamanda Galás’a yakıştırırken, Shirley Manson’dan değil, sesini, sesi boğulmuşlara ödünç verirken dinleyicilerine entelektüel bir labirent yerine dipsiz, can yakıcı bir deneyim vaat eden bir figürden bahsettiğimizi hatırlamalıyız.

Gençliğine daha fazla yazık etmemek için bu kısa tanıtımı renklendirecek şarkıları Galás repertuarının daha kolay sindirilebilir bölgesinden seçtim. Diamanda’nın Phil Ochs’un protest gitar müziği kulvarından alıp bir direniş anıtı gibi yükselttiği“Iron Lady” (Demir Leydi) ve Pier Paolo Pasolini şiiri “Supplica A Mia Madre” (Anneme Dua). İlkini, silah kabzalarını yalamaya alışık ama fikirlerden ölesiye korkan, gerekirse dillerimizi kökünden sökmek için kerpeteniyle köşede bekleyen ödlek otoritelere, ikincisini de zarfın üzerinde yazılı adrese, annelere gönderelim.

1. Artaud’nun avant-garde “vahşet tiyatrosu” üzerine bir yazı için bkz

2. Solanas ve SCUM için bkz 

Dünyanın ikinci en büyük müzik endüstrisi Japon müzik endüstrisi. Böyle dev bir sektörde underground ve indie tarzların yükselmesi biraz zor. Visual Kei, Japonya’dan çıkan ve son yıllarda özellikle Latin Amerika’da ve Avrupa’da yaygın bir hayran kitlesi edinmiş bir müzikal şölen. Kimileri Visual Kei’nin bir genre değil müzisyenlerin görsel tarzınının anlatımı olduğunu iddia ediyor. Sebep: Bünyesinde pek çok farklı garabetliği barındırması. Kısaca anlatmak gerekirse… Geleneksel kabuki, ultra androjen, glam rock, hair metal, speed, pop, funk, SCREAMO, sınırsız lolipop, fanlar, konser salonlarını ateşe verecek kadar delirmiş anti-fanlar ve tabii bayanlara özel fanservice…. Pek çok alt türevi vardır. Bayıldığımız çoğu anime müzikleri v kei gruplarından çıkmadır. İlginç tarzları da yine pek çok anime kahramanının saç ve giyim tarzına ilham kaynağı olmuştur. (O abartılı pelerinler, Sailor Moon kostümleri, cosplayercılar nerden çıktı sanıyorsunuz?) İtiraf etmeliyim ki v kei herkesin beğeneceği bir tarz değil. Şahsen benim ilk aşkım David Bowie (Ziggy Stardust döneminde) olduğu için tarzlarına bayılıyorum. Müziğe gelince… Genelde orta yol pek mevcut değil; ya seveceksiniz ya nefret edeceksiniz. Malum dünya sahnesinde tarihe geçmiş ultra popüler çok fazla Japon şarkıcı yok.

Çılgın metalci yıllarımda neyse ki  kısa sürede atlattığım “İskandinav black metal fetişimden” sonra işin thrash ve metal yanı beni pek zorlamaz lakin, “zoiinnng zonnnn” gitar sesi eşliğinde çığlık atan adamlar ne kadar süre dinlenebilir pek bilmiyorum.. V kei’inin tarihçesi en az klasik rock tarihi kadar geniş olduğundan tam bir antoloji yapabilmek için abartmıyorum 20 bölümlük bir seri lazım, o yüzden ben dipten başlayıp sevdiğim bazı arkadaşlardan bahsedeyim, siz de aralarından beğendiklerinizi seçip… Doğruuu youtube’aaaa. Kahrolsun Sopaaa ve KALTAK kızkardeşi PİPAaaa + akraba evliliğinden doğma kuzenleri ACTA! Paylaşım engellenemez!!!

Yoshiki.
X Japan

Heat cannot be separated from fire, or beauty from The Eternal.

~Dante Alighieri

Pink Spider

Hide neşeli bir gününde.

Grubun "Sex Kitten'ı

Bu adamlar her şeyi başlatan abiler. Pembe örümceğimiz Hide, Japonya’nın gelmiş geçmiş en önemli gitaristlerinden. Visual Kei’ye bağışıklığım X Japan’ın eski fanlarından biri olmamdan ileri gelir efenim. ’94 yılında bendeniz henüz 14 yaşında taze bir rockçıyken yakın arkadaşımın Tokyo’dan edindiği mektup arkadaşı yazın İstanbul’a ziyarete geldi (mektup arkadaşı falan vardı o zamanlar. İsa ve havarileriyle de takıldık bir dönem). 16 yaşındaki Tokyo’lu Sato’yu havalanından karşılamaya gittik ve uçaktan inen şey… Ne desem o dönem için beynimde bir infilaka sebep olmuştu. Güvenlik görevlileri de ayrı patlamalar geçirmekteydi. Abartmıyorum şöyle bir şey indi uçaktan:

Sato’nun mektup arkadaşı bizim kızcağız (ki kendisi o dönem Mustafa Sandal hayranı mülayim bir insandı) anında krizlere girdi. “Kızım Sultanahmet’e falan nasıl götüreceğiz bunu. Bizi recmedecekler!” modunda takıldı kaldı. Bizim kanka histeri krizi geçirince çocuk başıma kaldı. Ben de buna yaşlı amcalar gibi; “Bak burası Türkiye azıcık makyajı, eteği, derileri falan yok et. Biraz sade takıl.” dedim ve ertesi gün şuna benzer bir şekilde karşımıza çıktı:

Ben de makus talihimi kabullenip başladım bu deliyle Fatih senin Kariye Müze’si benim gezmeye… Karşılığında Sato da beni v kei’yle tanıştırdı.

Pek çok ergen kızcağız gibi benim de duvarımda o dönem ilahlarımın posterleri vardı. (Syd Barret, Kurt Cobain ve henüz ilk albümünü yeni çıkarmış olan Radiohead. Evet o grubu ben keşfettim!.) Ne yazık ki yanlış atlara oynamıştım. Kız arkadaşlarım boybandlere hasta olup neşeli pop şarkılar dinlerken benim fanlık yapacağım duvar posterlerim hiç iyi durumda değildi. Syd zaten çoktan kafayı yemişti, Kurt desen nisan ayında beynini garaj duvarlarına yapıştırmaya karar vermişti ve Thom Yorke her ne kadar hayatta olsa da her an inme geçirecek (ya da geçirmiş) gibi bir hali vardı. Dolayısıyla acilen müziği annemle babamı Thom Yorke’dan daha fazla çıldırtacak yeni birini bulmalıydım. (bunu iyi bir evlat olarak onlara borçluydum tamam mı?)

Aşağıdaki şarkı X Japan’ın Hide ölmeden önce verdiği son konser çekimlerinden:

Grup bir süreliğine müziğe ara vermeye karar verdiği için hem fanlar hem de X Japan konser boyunca tepinerek ağlamış. Klip o son konserden Endless Rain parçası. November Rain tadında rock balladlarına dayanamıyorsanız şarkı biraz işkence gibi gelebilir ama sabredip ya da çizgiyi kaldırıp son 6 dakikaya gelirseniz hayatınızdaki en adanmış konser kitlesini görmüş olacaksınız. Şehir efsanesine göre o gün X Japan sahneden indikten sonra bu zikir 15 dakika boyunca devam etmiş. ENDLESS RAIN, FALL ON MY HEART. Kokoro no kizu ni. Let me forget all of the hate, all of the sadness. Ahh ahh şu konser için Roseland Newyork’taki Portishead konserini bile satardım.

Tam kendime neşeli bir grup buldum diyip Hide’in pembe saçlı posterini duvarıma asmışken bir gece geç vakit annem. “Kızım telefonda bir manyak var toranaga mı diyor… bişey bişey … Ağlıyor. Git bir bak.” Ağlamaktan konuşamayan Sato’dan kısa sürede Hide’ın akibetini öğrendim. Tam bir rock yıldızı olduğundan bir otel odasında kendini asarak intihar edivermiş. Bir sahne şovu üzerinde çalışıyordu ya da kendini asası geldi ya daaa…. Erotic asphyxiation. (EA ve rock yıldızları nedir bu ilişki?) Hide’ın son şarkısı Pink Spider zaten bir nevi intihar mektubunu andırıyordu ve ben edilgen ergen hıyarı çoktan saçımı pembeye boyamıştım. Pink Spider, Hide’ın lakabı olduğu için aşağıdaki şarkının anlamı aslında gayet açık.

Ondan sonra lise hayatım boyunca her pazartesi sabahı İstiklal Marşı töreninde pembe kafam yüzünden kafama yediğim darbeler beni daha güçlü bir birey haline getirdi. (Bugün topluma faydalı bir insan olduğum için gurur duyuyorum. Mesela hala tek bir insan bile öldürmüş değilim.) Yıllar sonra youtube sağolsun nihayet Sato’nun günlerce anlattığı Hide’ın cenazeni seyrettiğimde gizli gizli biraz ağladımı itiraf ediyorum ama seyredince siz de göreceksiniz. Her zaman düzenli ,tek sıra japonları ancak bu kadar delirmiş görebilirsiniz. Tokyo’da o boyutta bir kalabalık bir daha hiç kimse için toplanmadı.

Özellikle son birkaç dakikayı seyredin derim. Ben genelde Yoshiki’nin elleri Hide’ın son mektubunu okurken titremeye başladığında kapatıyorum. Fena oluyorum. X japan fanları dünyanın en adanmış fanlarıdır. Cenaze klibinde neler döndüğünü youtube sayfasındaki açıklama bölümünde okuyabilirsiniz. Birebir çeviri mevcut.

Ben de bu arada Sato’nun önümde açtığı glam çılgınlıyla beraber kısa sürede ondan aparttığım kasetlerle X Japan ve Luna Sea hayranı oluvermiştim. Daha world music karizması ortalıkta yokken ben bu adamları dinleyip hisleniyordum.(Evet pek world music sayılmıyorlar ama caponca en azından world!?!? yok olmadı değil mi nerde Gogol Bordello karizması?) O dönem pek çok boybandci arkadaşımı da zehirledim. Pişman değilim. Sato da masmavi saçları ve acayip çengelli pantolonlarıyla 7 /24 hardcore V Kei takılıyordu. Kabuki nedir, androjen estetik nedir bunların ilk geyiğini o zamanlar yaptık. Visual Kei’nin en büyük “gimmicklerinden” biri estetiğe cinsiyet rollerinin tepesinden bakmaları. Beğendikleri şeyi giyiyorlar kısaca. Eğer bu deri etek ve jartiyerse yapacak bir şey yok. Makyaj yapıp, ruj süren adamların illa gay olması gerekmediğini hatta karı manyağı olabileceklerini de yine külliyen Sato’dan öğrendim. Kocamustafapaşa’da esnaftan dayak yemeyi de tabii.. Siz siz olun Visual Kei’ci arkadaşınızı oralara götürmeyin. Çünkü Kocamustafapaşa esnafı da “estetiğe cinsiyet rollerinin tepesinden bakan japon oğlanların” kafasını ayaklarının altında ezmeyi seviyor. Ne kadar renkli bir dünyamız var her çeşit hobi, her çeşit renk…. Youtube commentlerinde hemen her v kei adamının altına saf bir Americana (muhtemel rugby oyuncusu) mutlaka “Off taşş gibi karı. Caponlara hastayım abi!” diye bir şeyler söylüyor ve hemen altında grubun fanları adamı “Pşşt o erkek.” şeklinde uyandırıyorlar. Sonra rugbyci abinin kendine gelmesi uzun sürüyor. Ne sinir ne küfür off! İşte biz buna jrock dünyasında “Epic Mindfuck” diyoruz. Kız gibiler. Yoo hayır gay değiller. (Gerçi olsalar da benim için farketmez. Ama onca sime tüle rağmen çoğu evli barklı falan.) Siz zorlanmayın diye bir kaç makroyla hemen durumu açıklayayım:

Makro yaratmak jrock severlerin hobilerindendir. (makrolar için xjrockmacros.livejournal grubuna teşekkür ediyorum. Sizin hasta beyinleriniz olmasa jrock dünyası çok daha sıkıcı olurdu.

Malice Mizer

Malice Mizer seksenlerde hız kazanıp x Japan’ın dağılmasıyla artık ölmeye yüz tutan v-kei’yi tekrar dirilten gruplardan biridir. Lolita yazısında bahsettiğim gitaristleri Mana etrafında ördüğü gizem perdesiyle resmen zirveye çıktı. Mana’nın gerçek adı ve doğum tarihi bilinmiyor (bazı spekülasyonlar mevcut). Röportajlarda konuşmuyor (genelde grup arkadaşlarının kulağına fısıldıyarak iletişim kuruyor. çoğu röportajı ise bunun sessiz görüntülerinden ibaret, aşağıdan da sorular ve cevaplar altyazı gibi akıyor). Kendisi tüm gothik lolitaların ilham kaynağıdır, androjen olayını extreme seviyelere taşımıştır. Ben “drag queen” demek istiyorum ama demeyeceğim tabii (ve kesinlikle manyak Mana hayranlarının google translate ile bu siteyi dekrypte edip yazıyı okuduktan sonra Tokyo’dan üşenmeden gelip kafamı kapının üstüne çivilemelerinden korkmuyorum. Kızlaar naaber?) Mana-sama bir dönem neredeyse tüm visual kei sahnesini kontrol ediyordu. Sonra gruba egosu kendi kadar büyük Gackt’ı solist olarak aldı ve hepimizin gözleri önünde işler çığrından çıktı. Mana ne kadar karanlık ve gothikse Gackt o kadar poptu ve asıl niyeti “mainstream”e atlamaktı.

Gackt animelere ilham kaynağı olmuş muhteşem kılıklarıyla…

Gackt Yoko Ono’su en beklenmedik anda arkadaşlarını bırakıp çat diye gruptan ayrıldı. (O hala kendisinin gruptan çıkartıldığını iddia ediyor.) Gackt’ın hiç bir açıklama yapmadan grubu solistsiz bırakması en çok grubun duyarlı üyesi ve Gackt’ın yakın arkadaşı baterist Kami’yi etkiledi. (Bence zavallı Kami bu iki delinin arasında kaldı.) Ne yazık ki kısa süre sonra strese bağlı bir beyin anorizması yüzünden hayatını kaybeden Kami’nin ardından Mana, Gackt’a olan öfkesini hiç gizlemedi. Gackt’ın grubu bıraktığı son konserde Kami’nin saatlerce sahne arkasında gözyaşı döktüğü bilinmekte. Böyle duygusal adamlar işte. O sırada turnede olan Gackt Camui’ye kimse Kami’nin ölümünü haber vermedi. Yakın arkadaşının cenazesini kaçıran Gackt bu konudaki üzüntüsünü ve hatta duyduğu suçluluğu uzun yıllar sonra açıklasa da aradan 10 yıl geçmesine rağmen Mana ve Gackt bir daha bir araya gelmediler. Yakın takipçilerin söylediğine göre Gackt grubu terkedip yeni solist Klaha’dan sonra Malice uykuya yatınca Mana’nın kurduğu yeni grup “Moi di Moix” artık çok daha karanlık. V Kei ortamları pembe dizi tadında acayip hızlı ilerliyor. Birileri ölüyor… Öteki iyice deliriyor… Eski mavi gitarlı güzeller güzeli Mana gitti yerine kan lekeli gitarlı iyice tırsınç Mana geldi. Yine de Mana’yı seviyoruz o visual kei’nin gerçek prensesi (prensi?!?). Kendisi aynı zamanda Sezen Aksu gibi bir star fabrikasıdır. Paris’ten Kanon Wakeshima’yı buldu getirdi. (Kanon harbiden kız, tuzak falan değil yani.) Manyak çello ustası ve lolita prensesidir. Şarkıları anime müziklerine benzer evet çünkü Vampire Knight dahil pek çok animenin müzikleri Kanon’a aittir.

Asıl patlama ise Kokusyoku Sumire ile yaşandı. Bunlarda iki hatun (evet tuzak değiller) ve vodvil burlesque tadında süper bir tarzları var. Tüm bu gruplar arasında sadece bu iki şirine hepimizin takip ettiği “Evrensel Müzik” sitesinde yer alabilecek tiyniyette:

Şirinelerden bir tane daha gelsin:

Gackt (Da Bitch)

Deprem sonrası Gackt'ın düzenlediği yardım konserinin fotosu. Konsere katılan tüm grupları suratından okuyabilirsiniz.

Şu aşamada ben bu adamın gerçek olduğunu sanmıyorum. Anime'misin? Gerçek misin?

Japonya'nın “Top Secret” piyasaya sürdüğü ilk cyborg olabilir.

Malice Mizer gibi hardcore visual kei bir gruptan sonra Gackt rotasını dramatik bir şekilde değiştirdi. Bugün kendisi Japonya’nın en büyük starlarından. Reklamlarda, dizilerde her yerde o. Yukarıdaki tabloid tarzı hikayeden Gackt Camui’yi Britney Spears sanmayasınız. Kendisi müzik hocası (nazisi) bir aile tarafından 4 yaşında Chopin’le eğitimine başlamış bir çeşit zorunlu dahi. Bacak bacak üstüne atıp nefis piyano çalar. Geleneksel  shamisene’i çok iyi kullanıyor. Davul, trombon, trompet, bas, ve son konserlerinde gördüğümüz üzere keman çalabildiği enstrümanlar arasında! 400 yaşında çin hanedanından gelme bir vampir olduğunu iddia ediyor. (73 doğumlu… galiba kesin değil) Bu yüzden Çin’deki bir konserde başı belaya girmişti. Çinliler “Bizle alay ediyor bu!” diye isyan çıkardılar resmen ama böyle ufak şeyler Gackt’ı germez tabii. Otobiyografisinde yazdığına göre 7 yaşında Okinawa’da boğulmuş ve kalbi durmuş bu olaydan sonra ölülerle konuşabildiğini iddia ediyor. (“I see dead peoplee.” Pardon ama yapmak zorundaydım.) Bu yetenekleri(!) yüzünden ailesi onu kısa süreliğine bir hastanede tam izolasyonda nadasa bırakmış. Japon paparazziler bu hastane kayıtları sayesinde Gackt’ın gerçek adını, doğum tarihini buldular. Sırf ondaki bu yetenekler çocuğuna bulaşmasın diye çocuk yapmıyor.(yuh be Dexter bile baba oldu. sen ney mişsin?) Elektrik ampullerinden nefret ettiği için evinde aydınlatma olarak sadece mum ışığı kullanıyor. Gerçek bir şatoda yaşadığını söylemiş miydim? Evet adam harbiden şatoda yaşıyor ve odasında havuz kadar jakuzi var. Bence o kafasında gerçekten Lestat olduğuna inanmış. Bana söz düşmez. Bülent Ersoy’u bile solda sıfır bırakabilecek kadar diva talepleri ve nevi şahsına münhasır halleriyle Gackt tam bir rock star.. Russel Brand’in seveceği tarzda bir rock star. Final Fantasy oynarken bile oyunu bitirdiğinizde çıkan Genesis’i görünce bir an dumur oluyorsunuz çünkü finaldeki Genesis karakteri bildiğin Gackt. Ana karakter Cloud’un Gackt’tan esinlenildiğini bilmeyen yok ama bu yeni abi bizzat sesiyle, yüzüyle Gackt. “Ne arıyor bu adam ula oyunun içinde?” demeye kalmadan bir sonraki Final Fantasy’nin en baba karakteri Genesis’le tanıştığınızı farkediyorsunuz.

Adam kendini Final Fantasy’e bile soktu. Canı istese Gackt Pokemon’a bile girer. Pikaçunun ağzını burnunu kırar. Final Fantasy’nin meşhur kapanış müziği REDEMPTION’da Gackt’a aittir efenim:

Değişik bir espri anlayışı vardır. Şekildeki videoda görüldüğü gibi grup elemanlarına aynı sahneyi 70 defa tekrar ettirerek eğlenmeyi sever.  En çok şoförü ölünce üzüldü. Adamın arkasından şarkılar falan yazdı. Aşağıdaki black stone şarkısı Gackt’ın şoförüne özel. Klipte kamyonda giden grup üyeleri bir yandan çalıp oynayıp bir yandan devriliyor. Niye? Çünkü zavallıların artık şoförü yok!!! Onlar da bir partiyle bunu kutlamaya mı… Artık ne bileyim, ben de anlamadım.

Gackt Josh hartnett, Woody Harrelson ve Ron Pearlman’la başrolleri paylaştığı son filmi Bunraku ile Holywood’a nihayet sızdı. Film süper post apocalyptic/samuray filmi. Tavsiye ederim.

Hyde

Hyde v. kei’nin en sevilen gruplarından L’arc en Ciel’in eski solisti. Gackt gibi ulaşılmaz ve sürreal bir tip olmadığından daha yaklaşılabilir. Sinemaya meraklı. Çok acayip filmlerde oynuyor. Kagen no Tsuki‘de İngiliz bir rockçının hayaletini oynamaya bile cüret etti ki duyup duyabileceğiniz en berbat ingilizceye sahiptir kendisi. Böyle bir özgüven işte. Hyde bu sene 43 yaşına bastı. Ne yapıyor bu adamlar Wolverine gibi adamantine falan mı kaplatıyorlar kendilerine anlamadım. Yaşlanmıyorlar bir türlü. Hyde yeni grubu Vamps’le beraber taze bir baba olarak rock roll’un keyfini sürüyor. JAPAN STYLE!!!

Kendisi Gackt’ın yakın arkadaşıdır. Arkası sağlam yani. Örnek: Gackt bir gün Matrix’i seyredip kendi Matrix’ini çekmeye karar verir. Zınk müzik şirketi milyonlarca dolar bayılır sonra bizimki filmi “Taiwan’da çekelim.” diye tutturur. Bu sefer stüdyo parayı akıtır. Son anda “Bu filmde vampirler eksik. Vampiri ille arkadaşım Hyde oynasın.” diye tutturur… Eşşek gibi her istediğini kabul ettiler tabii bunun. Sonuçta film tuttu mu? Tutmaz mı, Gackt yapar da tutmaz mı?

The Gazette

PSC (peace and smile company)’nin ağır toplarından Gazette underground bir tarz olan visual kei’yi Japonya’da popüler rocka entegre edebilen ilk grup. Bu sene 10. yıllarını kutluyorlar. Çok geniş bir hayran kitlesine sahipler. Forumlarında 58 yaşında ev kadınlarından, liseli gotik lolitalara, koskoca işadamlarından, yakuza özentisi genç delikanlılara kadar her çeşit insan var. Şarkılarında ensest gibi ağır konuları işlemeyi severler. Sahne performansları ve enstrüman hakimiyetleri çok iyidir. Visual Kei’de en önemli nokta canlı performans. Her şeyin teatral olması şart.

Filth in the Beauty benim favori parçalarımdan (Ne biçim şarkı demeyin. “Katherine’i Bagaja Attım” şeklinde parçaları da var.) Parçaların çoğu solist Ruki tarafından yazılıyor. Her şarkının bir hikayesi var yani. Filth in the beauty direkt ensesti hedef alıyor. Ruki’nin saplantılarından. Bir diğer acayip klipleri Burial applicant. Klip aslında japonya’da özellikle 2.dünya savaşından sonra çok yaygınlaşan “Oyako Shinju’dan” söz ediyor. (Aile büyüklerinin çocukları öldürdükten sonra intihar etmesi. Bir çeşit Kamikaze Without a Cause )  Ekonomik durgunluk döneminde maddi olarak çocuklarına bakamaz hale gelen ebeveynlerin bir anda karar verip bütün çocuklarını öldürdükleri bir dönem daha olmuş. İlk cinayetten sonra salgın büyümüş ve dalga dalga devam etmiş. (Yav… Bu adamlar?!?! Neyse artık bir şey demiyorum yoruldum gayrı.)

Bu arada Ruki’nin The Invisible wall‘daki kırık ingilizcesini seviyoruz. Güzel şarkıydı bence. Sorrow made youuuu… Sorrow made youuuu…
Taion Gazette’nin en çarpıcı canlı performanslarından biri. Junko Furata adlı bir lise öğrencisinin 5 tane sınıf arkadaşı tarafından kaçırılıp 40 gün işkenceden sonra öldürülmesi o yıllarda tüm Japonya’yı sarsan en büyük cinayet haberlerinden biridir. Wikipedia haberi çok sansasyonel bulduğu için sayfayı sansürledi. Ama şuradan bütün hikayeye ulaşabilirsiniz. Hikaye ağır, baştan uyarıyorum. Mesela sosyoloji dersi aldıysanız bir ihtimal “Kitty Genovese” ismini duymuşsunuzdur. Eğer o hikaye sizi etkilediyse Junko’ya sakın sakın bakmayın. Sinirinizi bozmayın. Junko’nun hikayesi bir şehir efsanesi  değil. Chat odalarında konuştuğum pek çok insan gazetelerden ve haberlerden o dönemi anlattı. Wikipedia internetin “İngilizce” kısmına ağırlık vermeye meraklı ya. Önce sildiler yarısını yazının. “Fox News’mü canım burası.” şeklinde tartışıyorlar hala sayfada “Şu oldu mu? Bu oldu mu?” diye. Fakat haberin Japonya’dan dünyaya sızması hükümetin hiç hoşuna gitmemiş. Katiller biraz ucuz sıyırdılar çünkü. Bence neredeyse Kitty Genovese kadar önemli hatta çok daha önemli bir vaka. Sosyolojik bir fenomen. Ruki genelde bir Taion, bir de Reila şarkısını söylerken kendini kaybeder biraz. Süper deli bir hayran kitlesi vardır. Ergen kızlarla, Kaliforniya’lı eski hippie amcalar falan birbirine girer. Gitaristleri Reita’yı suratının yarısını kapatan burun bantları olmadan zor görürsünüz. Harajuku’da ki bütün bantlı ablalar aslında Reita cosplay‘i yapıyor. Suratının sadece yarısıyla herif seks sembolü oldu. Böyle garip bir dünyadır işte j rock dünyası. Hep bir ağızdan haykıralım efendim, arkama koroyu da alayım lütfen….“GAZEROCK IS NOT DEAD!”

Kwoon – I lived on the Moon from Sandy Lavallart on Vimeo.

Bütün bu tozlu anıları bana hatırlatan dün Hajipur’da gittiğim sinemaydı. Bildiğiniz gibi Hindistan’ın en yoksul bölgelerinden birinde ikamet ediyorum. Bir tatil gününde yapılabilecek en ilginç şeyin sinemaya gitmek olduğunda karar kılan arkadaşlarım bak bu bildiğin gibi değil diyerek beni evden çıkarmayı başardılar. Filmin hintçe olduğunu yarı yolda söyleseler de hint filmlerinin konusunu anlamak için hintçe bilmeye pek gerek yokmuş aslen onu öğrendim. Yanımdan yine de hintli arkadaşımı eksik etmedim. Açıkhava sineması olmasa da kitlelerin filmleri hala heyecanla izlediği, sinemanın bölünmüş küçük odacıklardan ibaret olmadığı, köhne de olsa gururlu bir sinema salonu ile karşılaştım.

Bolywood filmleri başlı başına bir fenomen ama ben filmden çok sinema salonunu izledim. Sinema salonu resmen bir panayır yeriydi. Alkışlayanlar, ıslık çalanlar, müzikal sahnelerde kalkıp göbek atanlarla birlikte kaotik bir eğlencenin ortasına düştüğümü farketmekte hiç geçikmedim. Hikayeyi ne kadar dışarılıklı bir gözle anlattığıma da bu noktada dikkatinizi çekmek isterim. Zira fısıltıya bile toleransımızın olmadığı, nerede ne hissedeceğimize film psikologlarının karar verdiği modern zamanların görsel ama bireysel tapınma törenlerine alışalı çok oldu. Cık cıklamaya başlamadan önce, prensesin zihni açık Indiana Jones kılıklı muhabiri olarak yeni kültürleri yargılamadan, antropolog edasıyla inceleme misyonumu hatırladım. İçinde bulunduğum durumun çocukluk deneyimlerime ne kadar yakın olduğuna uyanmam da bu vesileyle oldu. Paralellik kurup “empati yaptım”.

Yani tabi empati de bi yere kadar. Hindistan’da herşeyin biraz abartılı olduğunu bilmek için buralara gelmek gerekmiyor herhalde. Yanımdaki eleman “daha ne kadar filmin gürültüsünü bastırmaya çalışarak telefonda konuşabilir” diye düşünmek ekrana odaklanmayı pek kolaylaştırmadı. Arkamdaki elemanın beşinci tükürüğünde, artık kesin üstüme tükürmüştür diye rahatlayıp tekrar filme geri döndüm. Bütün salon filmi bırakıp kötü adama laf yetiştiren sinirli bir amcaya kahkahalarla gülmeye başlayınca anladım ki film buradaki kitlesel eğlencenin sadece bir bölümünü oluşturuyor. İnsanlar etrafındaki yüzlerce kişiyi yok saymadan aktif bir katılımcı olarak birlikte eğleniyorlar. Yine de geçen bayram kutlamalarında Tom Cruise’a benzetilerek ilgi odağı olmaktan kaçamayan bu beyaz kulunuz, karanlığın nimetlerinden faydalanarak kimsenin ona bakmamasının keyfini de sürdü tabi.

Şimdilerde dansçı tiyatrocu tayfasının dillerine doladıkları interektif gösteri anlayışını, seyirciyi işin içine katma çabalarını düşünüyorum. Oturma gruplarını şöyle işin içine katalım, böyle atraksiyon yapalım hede hödösüyle, televizyonların karşısında eğlencenin pasif öğeleri olmaya alıştırılmış, uyuşturulmuş kitleleri uyandırmaya çalışsınlar. Entelköy Efeköy’e Karşı filminin galasına giden bir arkadaşım, galaya davetli egeli köylülerin müzikli sahnelerde nasıl kalkıp göbek attığını anlatıp, biz de kös kös oturduk diye hayıflanmıştı. Biz o treni kaçırmışız anlaşılan. Bunun adına batılılaşmak mı diyorsunuz ne diyorsunuz bilmiyorum ama ben o batılılaşan yanımı çok sıkıcı buluyorum.

Gelelim Bollywood filmlerine. Hintli arkadaşlar, hiç kimse dans edip şarkı söylemediği için Hollywood filmlerini oldukça sıkıcı bulduklarını ifade ettiler. Bence çok haklılar. Hint filmleri çok ciddi görsel şölenler olmalarının yanı sıra her filmde drama, aksiyon, gerilim, şiddet, aşk ve komediyi içeren standart bir modeli takip ediyorlar. Bütün bu unsurları barındırmayan filmler de zaten satmıyor. O yüzden ne tür bir film bu demek biraz anlamsız kaçıyor. Hint geleneksel tiyatrosunun oturduğu binlerce yıllık oyunculuk mirasının izlerini de oyuncularda görmek mümkün. Hindistan bol mimikli bir ülke olsa da oyuncuların herhangi bir duyguyu ifade etmek için onlarca farkli mimik ve yüz kasını ustalıkla kullandığını gözlemek mümkün. Yani bizim dizi oyuncularını figüran diye bile koymazlar bu filmlere.

Fimlerdeki temalar tamamen hint popüler kültürü ve yeni yükselen değerlerin izlerini taşısa da ulusal sinema denen şey demek böyle bişeymiş diye düşündüm şöyle bi durup. Bir milyarlık bir nüfusa hizmet verdikleri düşününce hasılat ve film endüstrisinin hacmi konusunda pek bir sıkıntı çekmedikleri aşikar. Teknik bir gözle filmlere bakınca sanat yönetiminden görsel efektlere, görüntü yönetmenliğinden oyunculuğa kadar oldukça iyi iş çıkardıklarını söyleyebilirim. Temaların ve hikayenin klasik ve kitsch olması bence diğer unsurları gözardı etmek için yeterli değil.

Velhasıl kelam altı üstü ikibuçuk saatimi sinemada geçirip, film hintçe olduğu için bütün bunları düşünmeye zamanım oldu. Kafanızı şişirmem de ondandır. Dua edin kriket maçına gitmeyeyim. Bütün prenseslerimi münasip yerlerinden öpüyorum.

Sevgili Prenses
Karlı İstanbul’dan güneşli Hint diyarına göçümün birinci haftasındayım. Bihar eyaletinin Hajipur şehrinde gürültüden kafamı yastıkların altına gömerek geçirdiğim gecelerin ardından ne oluyor lan dışarıda konulu araştırmamın sonuçlarını seninle de paylaşmak isterim. Meğersem ben Saraswati Bayramı denen çılgın kutlamanın kurbanıymışım. Allah jeneratör ve hoparlörü yaratırken bu ölümcül kombinasyonun bir gün hintli halk kitlelerinin eline geçeceğini hiç hesap edememiş bana kalırsa. Burası 110 milyonluk nüfusa sahip fakir bir eyalet olsa da, hint halkı aç kalmış susuz kalmış gidip devasa hoparlörler edinmiş. Hatta bazıları bunları sekizli onlu kombinasyonlar haline getirmiş, evinin önünde dini tekno partisi vermekteymiş. Bilgelik, sanat ve müziğin tanrıçası Saraswati’ye ithaf edilmiş bu bayramın öncelikli olarak müzik kısmını dikkate alan halk güruhları, “dans etmeyeni dövüyorlar” şiarıyla kendinden geçmiş.

Hintlilerin tekerleği de keşfettiğini unutacak kadar saf olan kulunuz, şu anda 15 hoparlör, bir jeneratör ve iki el arabasını takip eden bir güruhun kapının önünden geçişini şaşkınlıkla izliyor. Popüler şarkıların hint mantralarıyla uyarlanmış, dijitalize edilmiş versiyonları dört bir yandan uykusuz beynime hücum ediyor. Dün gece gerçekleştirdiğim; bir sokağı içeren sosyolojik örnekleme çalışmasında; en az 5 hoparlör, 1 tanrıça heykeli, yiyecek ikramı ve en az 50 çocuktan oluşan bayram paketinin tek bir sokakta 10 kere tekrarlandığını gördüm. Gerisini siz hesap edin.

Hindistan’ın turist görmemiş fakir bir bölgesinde yaşamaya başladığımdan kelli, rock star denen şahsiyetlerin kalabalıklardan ve ilgiden nasıl bunalabileceğini meşhur olmadan keşfetme şansına da nail oldum. Bayramdan bayrama içki içen ve bu yüzden içince sapıtan hint gençliği, dans bayramını benim gibi dans etmeyen yabancıları motive etmek için kullanıyor. Tuna dans etmeye çalışıp yine kendini rezil etti diyenleri duyuyorum orada. Sevgili arkadaşlarım! Sonunda benim gibi dans eden, abuk subuk el kol hareketleri ve koordinasyonsuz zıplamaların normal karşılandığı bir memlekete vardım. Ben dans ederken dalga geçen gözleriniz sizin olsun. Beni burada bağrına basan bir kitle var. Burada dans kardeşlerimleyim. Yine de aralarından sıyrılmak biraz zor. Allahaşkına gel bi tur da benimle dans et ısrarları bizim köy düğünlerini aratmayan cinsten.

Günün anlam ve önemine binaen bugün sana senin kadar büyüleyici bir tanrıça olan Saraswati’den bahsetmek isterim prenses. Tanrı Brahma’nın karısı Saraswati. Hem tanrısal hem de dünyevi bilgelik en önemli özelliği. Sanat ve dans gibi başka bir çok özelliği olsa da Saraswati teyzenin, Saraswati Bayramı bir nevi okuma bayramı olarak kutlanıyor Hindistan’da. Okumuş insanlara krallardan daha fazla hürmet eden hint toplumu çocuklarına ilk kelimeleri okumayı bugün öğretiyormuş. Çocuklar kitapları defterleri toplayıp tanrıça heykeline sunuyorlar bugün. Çelişkili bir şekilde kitap okumak yasakmış bugün. Tanrıça Saraswati, kendisine sunulan kitaplar üzerinden kutsuyormuş “öğrenen”leri.

Brahma’nın karısı desek de hinduizm alimleri ve mitolojik araştırmacılar arasında Saraswati’nin kimin kızı ve kimin karısı olduğuna dair çeşit çeşit spekülasyon var. Bu güzel ablanın Brahma’nın ağzından çıktığına dair söylentiler de mevcut. Antik metinlerde Saraswati’nin aslen Himalayalarda doğan bir nehir olduğuna dair bir konsensüs mevcut. Nehrin izleri uydudan sürülebilse de yatak değiştirip kuruduğu anlaşılıyor. Bir süre nehir tanrısı olarak takılan Saraswati dilberi daha sonra vedik metinlerde belirirken nehir vurgusu ortadan kalkmış gibi gözüküyor.

Suya ne kadar hasret ve muhtaçsak bilgiye ve bilgeliğe de o kadar muhtacız şiarıyla bu tarihsel geçişi okumak olası. Antik hint dinadamı-entellektüellerin halkı eğitmek için dini tarihsel bir manipülasyon yaratmış olması muhtemel. Ben en çok bu benzetmeyi sevdim. “Ey bilgi! Gel ak üstüme bir nehir gibi. Batayım içine, doldur içimi!” demeye getiriyorlar ki bilgiye obsesif derecede tapan ben kulunuz dışarıda hintlilerle kudurmak yerine yine oturdu sizi bilgilendirmeye çalışıyor.

Hindistan’ın bu yanında kutlanan en büyük bayrama denk geldim gelir gelmez. Önümüzdeki 6 ay Hajipur’daki prenses bürosundan prensese yazdığım mektuplarla belirli günler ve haftalar ile Hindistan’a has abukluklarla bünyeleri şaşırtmaya çalışacağım. Bu süre içinde Hindistan’ın uzaylılar tarafından istila edildiğini, hintlilerin aslında uzaylı olduğunu, çok pis olduklarını, her yerde salgın hastalık olduğunu iddia eden arkadaşlarımı çatlatırcasına sosyokültürel gerçekliklerin tepetaklak olduğu bir ortamda da mutlu mutlu yaşanabileceğini ispata çalışacağım. Bunu niye diyorum: Dün aldığım bir mesajda bir haber linki vardı. Kalküta’da zatüre teşhisiyle hastaneye kaldırılan bir hasta, penisini farenin yemesi sonucu kan kaybından ölmüş. İstisnai örneklerle yormayın beni arkadaşlar. Seviyorum hepinizi.

2011 epey acayip bir yıldı, Prenses. Sana uzunca bir  zamandır yazmıyorsam inan istemediğimden veya paylaşacak şey bulamadığımdan değil de bildiğin apıştım kaldım dünya gündemi içindeki kendi gündemimde. Sabahları radyoyu açmaya Lost’un bir sonraki bölümünü izleyecekmişim gibi gidiyorum, Prenses, hakkaten. Sanırım geçtiğimiz yılın uygarlık tarihinde uygarlıkla ilgili çok tuhaf ve bir o kadar da basit sorular çıkartan yegane yıl oldugu konusunda hemfikiriz. Ergenlikteki varoluş krizinin toplumsal türevi gibi bir yıl… Bitmek bilmeyen değişim gerekliliği sancılarının, doğurduğu bir yıl… Yalnızlaşan, sessizleşen, adapte olan bireylerin yalnız, sessiz ve adapte olmak istemediklerini duyurduğu bir yıl… Ağzımıza pelesenk olan “demokrasi”nin gerçekte hiç bir zaman var olmadığını her bir gezegen sakininin fark ettiği bir yıl… 10 yıl önce eylem kelimesi ağza alınamazken, yıl sonunda “eylemci”nin Time dergisine kapak olduğu bir yıl… Geri dönüşü olmayan değişim, öze dönüşüm ateşinin nihayet el yakmaya başladığı bir yıl…

Modern Demokrasi: “Liberal Kapitalizm”

Geçtiğimiz Mart ayında Brüksel’e gelen Noam Chomsky, bugünün modern demokrasisini yani liberal kapitalizmini norm olarak kabul eden bizlere önemli ve çok basit  bir gerçeği hatırlattı: “İnsan haklarından bahsederken, son 50 yılda insanlığın nasıl büyük adımlar attığını unutmamak lazım. Bundan 50 yıl önce siyahiler, eşcinseller, şamanizm ve mistisizme ilgi duyanlar bırak kimliklerini kabul ettirmek, insandan bile sayılmazken bugün inanç, ırk, cinsel tercih yüzünden ayrımcılık yapan iş verenler yüksek mahkemelerde yargılanıyor, dünyanın bir çok ülkesinde binlerce kişinin katıldığı Gay Pride’lar (Eşcinsel Gurur Yürüyüşleri) düzenleniyor, şaman ve mistiklerle tanışmak için insanlar dünyanın öbür ucuna yolculuk ediyor. Peki neden mutlu değiliz?”

Bu basit soruya, başka bir soru yöneltelim: Chomsky dede, söyle bize gerçek anlamıyla demokrasi hiç var oldu mu gezegenimizde? Bence olmadı, o yüzden olmuş gibi davranmayı bırakalım öncelikle. Olmadı; ama uygarlık denilen şey içinde çıkan her soruna karşılık çözüm bulmaya çalışan bireyler sayesinde bir şeye evrildi. 68 kuşağı sayesinde insan hakları ,eşitlik, özgür irade, cinsel özgürlük kavramları ortaya çıktı. Sonra bu kavramlar manipüle edilip tarih içinde içi boşaltılmış ideolojilere oturtuldu (yani komünizm), sonra da bu ideolojiyi savunduğunu söyleyen SSCB ve Doğu Almanya’nın ortadan kalkmasıyla havada bırakıldı. Kavram dediğin havada kalır mı? Kalmaz. O zaman halihazırda mevcut olan tek yönetim  sistemi ve ekonomik düzen olan liberal kapitalizme oturtuldu. İsmi de demokrasi kondu.

Peki bir topluma parayla mutluluk gelir mi? Valla belki de gelir ama bunun cevabını verebilmek için aynı anda aynı toplumdaki insanların aynı orandaki paraya sahip olması gerekiyor. Bu sahip olduğu paranın borç veya yardım olarak değil de bir şeyin değiş tokuşu olarak gelmesi gerekiyor. Bu değiş tokuş karşılığında alacağı paranın değerinin, değiş tokuşu gerçekleştiren tarafından belirlenmesi gerekiyor. Bu şartlar sağlanmadığı sürece, paranın toplumdaki yeri gibi zırvaları tartışmak entellektüel saçmalamadan öteye gitmeyecektir.

Evet, bugün gerçeği öğrendik sevgili Aldous Huxley ve gerçek bizi delirtiyor… Delirtmek derken, kafaya huni takıp kendi kendine konuşarak araba direksiyonuyla mahallede turlamaktan bahsetmiyorum ama ben. Esasında kaybedecek bir şeyi olmadığını fark eden basit insanların, kaybedecek epey çok şeyi olanlara iki kere düşünmeden özgür iradenin ne olduğunu göstermesinden bahsediyorum. Öyle bir delirdik ki esasında yalnızca değişim istiyoruz, basitçe değerlerden bahsediyoruz, gidenin arkasından neyin geleceğine kafa bile yormadan örgütlenme biçimimizle aslında neyin olmamasını istediğimizi gösteriyoruz.

İşgal: “Indignados” + “Occupy Wall Street”

2011 Ocak ayında Katalonya ve Bask Ülkesinde ekonomik kriz ve dengesiz gelir dağılımına karşı gerçekleştirilen genel grevle başlayan Indignados (indignants, les indignés veyaTürkçe’de bıkkınlar) hareketi, işgal yöntemiyle protesto biçimiyle Mayıs ayında İspanya’nın dört bir yanına ve aynı zamanda Yunanistan başta olmak üzere bir çok Avrupa ülkesine yayıldı.  Avrupa’daki ekonomik kriz üzerinden işsizlik, zenginin zenginleşmesi, orta sınıf ve aşağısındaki katmanların olduğundan bir alt katmana inmesiyle, bütün bu düzenden BIK-TIK diyen Avrupa’nın her bir yerindeki milyonlarca kişi toplumsal alanların işgaliyle “bizim birbirimizden başka kimsemiz yok esasında; devlet baba, hükümet ana fasa fiso” gerçeğini gözümüze soktu. Bu işgaller yalnızca bir alana el konulması olarak gerçekleşmedi de işgalci grupların aralarında organize olmasıyla kendi kendine yeter toplulukların, merkeziyetçilikten uzakta nasıl yaşayıp iş çıkartabileceğini ele güne duyurması halinde gerçekleşti.

Arap Baharı’ndan ilham alan bıkkınlar, Occupy Wall Street (OWS) hareketine ilham vererek taze deneyimlerini paylaştı. Ve Eylül 2011′de Manhattan’daki Wall Street binasının bulunduğu Özgürlük Meydanı’nda binlerce Amerika’lı bıkkın toplanarak Avrupa ve daha az gelişmiş ülkelerdeki eylemcilere bir selam çakarken “Sorunun başladığı yeri işgal ediyoruz, yanınızdayız!” mesajını gönderdi. Hareket anında Amerika’nın 100′den fazla kentiyle birlikte dünyanın bir çok yerine yayıldı. Sloganları: “dünyada güce sahip olan %1′in karşısındaki %99′uzuz!” Sloganı bulan da Amerika’lı tanınmış anarşist antropolog, David Graeber.

İngilizce’n idare ederse Prenses, Occupy Wall Street’in web sayfasındaki forum kısmına arada sırada bakmanı öneririm. Herkesin girip, okuyup, yöntem, amaçlar, örgütlenme vesaire gibi konuları tartışabileceği forumda epey ilginç tartışmalar ortaya çıkıyor bazen.

Sabotaj: “Anonim”

2003′ten beri aktif, siber sabotaj hayatına devam eden Anonim hareketi, 2011′de dijital itaatsizlik yöntemiyle sokağa çıkanlara ya da korkup çıkamayanlara destek ve umut verdi. Wiki Leaks’in yanında durarak %1′i korkuttu. Korkutma sebebi bu hacker arkadaşların dünyanın dört bir yanında,
kimliklerinin belirsiz ve amaçlarının simultane siber ataklarla kaos yaratmak olması. Ulaştırma bakanlığı sansürleyeceğiz mi dedi, Anonim devreye girer, web sayfasını bloke eder ve altını basın açıklamasıyla doldurur. Mısır’daki halk ayaklanması başlar başlamaz Anonim devreye girer ve Mubarak indirilene kadar hükümet web sayfasını bloke eder. Wikileaks’ten sızan Tunus Devrimi belgesine sansür koyan Tunus hükümeti de Anonim sabotajıyla karşılaşmak durumundadır. Tunus’da halk ayaklanmaları devam ederken, Anonim’i temsil eden birisi Tunus hükümetinin çöktüğünü, hükümet web sayfasından anons eder. İspanya polisi, siber eylemci olduğundan şüphelendiği üç kişiyi tutuklayınca kendini siber eylem kurbanı bulur, internet siteleri Anonim tarafından bir gün kadar bloke edilir.

Tavrı, yöntemi, soğukkanlılığı ve kötü adamları ürkütücüğüyle sessiz sedasız yürüyen Anonim hareketine şapka çıkarıyorum huzurunda, Prenses.

Devrim: “Arap Baharı” 

İşgal hareketlerine ilham veren Arap Baharı, OWS ve Indignados’dan farklı olarak ekonomik kriz yüzünden başlamadı da başlarındaki diktatörler ve çakma kabinelerinden kurtulmak için başladı. Tunus’daki limon satıcısı Mohamed Bouazizi’nin paramiliter bürokrasisinde yıllardır süründürülmesinden bıkıp kendini tinerle cayır cayır yakmasıyla ateş aldı Arap baharı. “Ben yanmasam, sen yanmasan, biz yanmasak nasıl çıkar karanıklar aydınlığa?” dediydi ya Nazım Hikmet, işte Araplar da dedi ki: “tek tek kardeşlerimizin yanmasıyla, karanlıkların ortaya çıkacağı yok. Biz en iyisi tek vücut, tek yürek olalım, yanarsak birlikte yanalım”.

Bir çoğu rantiye devleti yani üreterek değil de doğal kaynaklarını satarak zenginleşen ve zenginliğin çoğunu kendi sülalesine yediren diktatörler tarafından yönetilen Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde çıktı Arap Baharı. Dünya petrol üretiminin %90′ının bu bölgede gerçekleştiğini düşünürsek, diktatörlük yönetim biçiminin bir tesadüf olmadığını kavramamız zor olmaz Prenses. Bu diktatörlerin tesadüfen değil de belli başlı petrol müşterisi ülkeler tarafından başa getirildiğini de… Hemen “hadi len, komplo teoricisi” diye atlama, yıllardır öyle atladık meğer hepsi gerçekmiş. Bilim kurgu filmlerine palavra dedik, NATO’nun robot savaş uçakları gitti “yanlışlıkla” Pakistan’ı vurdu, Türkiye’ninkiler gitti sınırdaki Kürtleri vurdu. O yüzden aç gözlerini, kulaklarını!

Arap Baharı hepimize bir umut ve ilham verdiyse de kanlı diktatörlüklere kafa tutmak kolay iş değil, Prenses. Çok kişi öldü ve Suriye’de hala ölmekte…

Umut veren ise Arap halkının bundan sonra diktatörlüğe ve benzeri herhangi bir dayatmaya pabuç bırakmayacağı. Mesela iki hafta önce Mısır’daki eylemciler  ”Ne Mubarak, ne Müslüman kardeşler. Halkın gücü, halkta artık!” yazılı bir pankart açtılar. Ve mücadele devam ediyor…

Değişime giden yol 

Bu hareketlerin hepsi şiddetsiz ve doğrudan demokrasi yöntemiyle internetteki sosyal ağları kullanarak organize oldular. Birbirlerinden destek ve ilham aldılar. Arap, Amerika’lı, Yunan, İspanyol ve her yerdeki,  her basit insanın aynı küresel sistemin kölesi olmaya itildiğini gösterdiler. Ajitasyon yapmadan sivil itaatsizlikle başlamak gerektiğini gördüler.

Değişime ön ayak olan, kaybedecek hiç bir şeyi olmayan herkese teşekkürler!

Dipnot: Hatırlarsan Kojin Karatani abimiz “Ezilenin dönüşü ve X faktörü“nden bahsetmişti. Yalan söylemiyormuş…

İyi seneler!

Sevgili Prensesim, o güzel affına sığınarak sana bir hikaye anlatmalıyım çünkü hayat sadece şatolarda veya dayalı döşeli odalarda geçmez. Tebanın ta dibinde neler döndüğünü bilmelisin. Aklımın içuzayı ve zamanında ancak böyle layık olabilirim aşkına… Ve seni temin ederim ki ben sana asla yalan söylemem;

Günaydın Kolomb dedi, çatı katından inip karşıma oturdu lacivert ve flu bakan gözleriyle. Gecenin son birasını açtı hep kirli olan gözlük camlarını temizlerken. Ve utanmadan son sigaramı yaktı. Günaydın Kolombo dedim. Kahverengi falandı gözleri, o siyah olduklarını iddia ederdi ama sık sık lacivert bakardı. Aslına bakarsanız ikimiz de renk körüydük ve miyoptuk. Ne gördüğümüzü sanıyorsak oydu gerçek: Ama bu herkes için geçerlidir, bunu unutmayın…
“Al” dedi “sana külliyatıyla bi hikaye”
“Hah” dedim “başladı yine..”
“Gönlümün ta dibinden bi kardeşimle, liseyi daha yeni mi bitirmişiz, üniversiteye mi geçmişiz, tam hatırlamıyorum, başladık otostopla ülkeyi gezmeye. Gidebildiğimiz her yere gidip iş bulup çalışıyoruz. Sonra sıtkımız sıyrılınca, hoppala paşam, malkara keşan çıkıyoruz yola, artık allah ne verdiyse, ta dibine… 32 kısım tekmili birden macera. Yola çıkmadan, nedense, benim silahları çok sevmemden herhalde, sekiz patlar, bayıltan mermi atan bi toplu tabanca almıştık her ihtimale istinaden, burası dünya gezegeni diye. Tonguç koymuştuk ismini bir de, makara olsun… Çünkü bilirsin beni, severim makineleri ama boşluğa bile ateş edemem. Kıyamam o boşluğa, belki bir gün doldururum ben onu diye.”

***

Yollar uzun sabır kısadır. Yolculuk sona erer, çocuk doğduğu kasabaya döner. Hiç bitmeyecekmiş gibi bir macera aklından, fikrinden, dilinden damlamaktadır. Mekan Çeşmealtı, İzmir’de turistik bile olmayan sakin bir sahil kasabası. Keratanın yanında çocukluk arkadaşları, elinde rakısı ve niyeyse, yanında sekiz patlar tabancası. Hikayelerin bini bir para. Yavaş yavaş anlıyor ki filinta, yazmak ve anlatmak için yaşamış bütün olanları ve olgunlaşmak için hakeza.
 Sırf macera, heyecan, şenlik yok anlattıklarında. Yorgunluk var, yılgınlık, can acısı, efkar ağrısı, erken bastırmış bir ‘ulan bu ne, ne biçim, lan nasıl?!’  korkusu. Aklı ağardıkça kendi hikayesine ruhu dağılıyor anlatırken. Attığı kahkahalar kadar cayırtılı yanıyor. Ölümü anlatmıyor, çirkinliği, pisliği anlatmıyor ruhlardaki. Sadece neşeyi, var olmanın aşırı doz hafifliğini, yolun ruhunun bizzat güzelliğini ve süt gibi gülümseyenleri, yeşil limon gibi matrak olanları ve planör gibi püfürfeza gönülleri. Erik piçinin kurusu büyüyor…
 Dışı başka içi başka anlatmaktan yoruluyor hayran hayran dinleyen çocukluk arkadaşlarına. “Salmayın kendinizi, güdüldüğümüz şey değiliz, aslında hikayet bambaşka!”
 12 oldu saat, hadi gidelim yatalım artık, diyor biri. Üzülüyor bizimkisi…

***

Üzülmüştü sanırım o zamanlar. Aptal ve sarhoş bir güceniklik vardı sesinde, gözlerinde. Artık kıyıdan suya nasıl tatlı tatlı geçilirse, işte öyle. Sıkılmıştı da biliyorum. Macera sürüyordu, en az 12 sene daha sürecekti. Ama anlattığı şeylerin tadı -acı ve tatlı- çevresindekilerde hiçbir şeye tekabül etmiyor, doğru yere nüfuz etmiyordu. Tecrübe hazineydi ama Bizans parası gibiydi. Anlayanla paylaşılmazsa, mutluluk gibi, aslında beş para etmezdi. Anlıyordum ve hala anlıyorum o sarhoş gözleri, ruhu, ciğeri. Acıdım bile ona o anda, ama hala hüzünlü, vakur bir heyecanla anlatıyordu hikayesini cayır cayır. Şimdi 30 küsur yaşındaydı ve hikayelerinden başka hiçbir şeyi yoktu artık.
 Onu öyle güzel seven o leziz kızlar gibi tıpkı, kalkıp yürümeye başlamıştı evlerine dostları. “Size Babadağ’dan nasıl uçtuğumu anlatmış mıydım?” diyesi geldi. “Mardin eşkiyasıyla rakı içişimizi?” Söylemedi. “Aylin Aslım’ın teklifini…” “…Ben aslında Şevval Sam’a aşığım” diyecekti, vazgeçti. O zamanlar daha bilmiyordu, bir yazarın en büyük hatasının, kendi hayatının başkalarına da muhteşem geleceğini düşünmesi olduğunu… Gencecik bir çocuktu ve çocuk gibi bir adam şimdi. Müşkülpesent lavuk, anlatıyor hala…

***

Eve yaklaşırken başka bir hikayenin sonunda, çocukluk arkadaşlarım için başka bir şeyde ya da gecenin tam ortasında durdum. Sonra, var mısınız lan Rus Ruleti oynamaya deyip silahı çıkarttım, yedi kurşunu boşalttım ve cevabı beklemeden “Ben başlıyorum.” dedim. Çocuklar garip garip bakıyolardı bana, çünkü saçmaydı yaptığım. Bir silahla tam olarak ne yapmam gerektiğini bilmiyordum. Ben kendim dışında hiçbir şeyi riske atmaz, kimseye ateş edemezdim. Kafamdan neler geçtiğini tanrı bile bilmiyordu ama silahı kafama dayadım ve % 12,5 ihtimalin tetiğine asıldım.

***

BAAAM!

Yana attım kafamı, işaret ve baş parmağımla yaptığım silahı şakağımda tutarak. Korkmadı tabi. Biliyordu hikayeyi. Ama sinir oluyordum o bilgiç, bilge ve her şeyi çarpanlarına ayıran haliyle orda durup bana sakin sakin bakmasına. Ne sanıyordu kendini? İyi bir hikaye istiyordu, ben de anlatıyordum. İllet oluyordum her şeyimi eleştirmesine. Gencecik bir velettim ve filmler çekerdim, kadınlar severdim, ülkeyi gezerdim, güzel içerdim, senede 400 kitap okur, 500 dost edinirdim. Sonra haftalarca susardım. Bazen de hikayemdeki gibi kafama bir silah dayardım, bazen kafa tutardım bir mafya babasının oğluna, bazen bir öküzü bayıltacak kadar iksir alır, bazen de birinin annesiyle yatardım. Ne var ki bunda, öyle hissetsem yine yaparım. Cıvıldım, cayırdım, efildim. Uyuz oluyorum o sakin sakin dinlerkenki bakışlarına. Benden hiçbir farkı yok bence. Sersemin teki… 
Her neyse, ne diyordum ben? Ha,”%12,5 ihtimal, anlıyor musun?! Beni buldu. Patladı lanet silah kafamda. Bir arabanın üstüne yıkıldım. Lacivert tişörtüm kıpkırmızı oldu kandan. Son sözüm ‘Hasiktir’ oldu mu sana. Onlar boş gözlerle bana bakarken, benim gözlerim karardı. Öyle paniklediler ki görmeliydin. Gerçi ben bile anca karga tulumba taksiye taşınırken hayal meyal gördüm ama onlara kocaman bir hikaye verdim sanırım. Taksicinin ben kan kaybından ölmek üzereyken “döşemeler kan olmasın abi” dediğini, dostlarımın, ölürsem gözlüğümün hatıra olarak kimde kalacağını tartıştıklarını hatırlıyorum. Ölüyor olmasam dev bir kahkaha patlatırdım…
 Silahın çok yakın mesafeden öldürme etkisi vardı, kullanma kılavuzunda yazıyordu. Ben ta kafama sıkmıştım lanet şeyi. Tonguç’tu sekizpatların adı. Bu, belki,biraz komik bence. 
Kendimle o kadar meşguldüm ki, olup biteni net olarak göremiyordum. Ya da olup bitene o kadar kafayı takmıştım ki, kendimi bilemiyordum. Sırf bu olay için değil, genel anlamda. Sersemin tekiydim güzel kardeşim. Biliyorum, “Zaten şu anda da öylesin” diyorsun içinden. Ama cesaret bütünüyle sana aitse, sırtını herhangi bir yere yaslamıyorsan, sersemin teki olmak o kadar da kötü bi şey değil. Kendimi öldürmeye falan değil, sadece ölümün de pokerdeki kartlardan biri olduğunu söylemeye çalışıyordum. As gibi. Hayatın ana fikriydi ölüm ve onu bilmek, sonu bilmek, hayata müşfik bir mizah katıyordu. Bunu bidiğim ve bilinmesini istediğim için girmiştim oyuna. O yeni yetme varoluşumla bir çeşit kinaye yapmaya, incelikli bir şiir yazmaya çalışıyordum yaşarken. BİR ŞİİR OLMAYA ÇALIŞIYORDUM, anlıyor musun!? O kadar basıyordu kafam. Hayatımda kimseye vurmadım bile, bir tek ilkokulda Zekeriya diye bir çocuğa vurmuştum, o da bana vurmuştu ama. On yedi yaşımdayken Zekeriya’yı buldum. Bir markette kasiyerdi. Özür dilerim, dedim ona. “Manyak mısın oğlum sen!” deyip sarılmıştı bana. Bir karıncayla bir örümceği ezmemek için iki kez kolumu kırdım düşerek. Biliyorsun beni. Ateş ettim ve sadece kendimi vurdum.

***




Birbirlerine baktılar bir süre. Bildiklerini anlıyor, anladıklarını bilmeye kulak kabartıyorlardı sigaralarının dumanını birbirlerinin yüzüne üfleye üfleye. Sonra hikaye devam etti..; Beyniyle kafatasının arasındaki sıvının başladığı yerde durmuştu saçma parçaları. Geri kalan parçalar çıkarılmış, üç parça kafatasının iç basıncına müdahale etmemek için yerinde bırakılmıştı. Komikti röntgen filmi, şakağında üç parçayla kafatası sırıtıyordu. Sonradan çerçevelettiği o röntgen filmini babası kırıp atmıştı çöpe. Gurur duymuyordu yaptığıyla, komikti film ve son derece kişiseldi. Ha, evet, baba… Ve devam etti;

***

-”O saçma parçalarından biri beyin sıvına ulaştı bence ve basınç değişikliği yüzünden tam bi gerizekalısın sen”
-”Aşağılamaya çalışıyorsun beni ama seni biliyorum, seviyorsun bu halleri. Zaten senden başkasının bunu yapması kimin haddi. Dinle burayı, devam ediyorum, bak ne diyorum…”

***

Hasiktir, diyerek açtım gözlerimi. Ölümle yaşam arasındaki son ve ilk sözüm bu küfürdü. Genç neşeli bir stajerdi ameliyattan sonra kafamın sağ yanına pansuman yapan. “Ucuz kurtuldun” dedi. “Hay allah” dedim.
“Ne oldu ki?” dedi
,
“Babam” dedim, “Öldürecek beni”
“Ölümden yeni kurtulmuş oğlunu mu öldürecek baban?”
“Ah” dedim, “Hitler ya da Mussolini hakkında en ufak bir fikrin var mı?”
“Yok artık!
”
“Bilmiyorsun” dedim. Ve o sırada yoğun bakımın vahşi batı barları gibi sallanan kapıları açıldı. Yasak değil miydi yoğun bakıma girmek? Babam. Çökmüş bir yüzle yatağıma doğru yürüdü. Durdu. Yoğun bakım durdu. Yüzüme baktı ve binlerce yıllık bir yorgunluk ve binlerce puronun kalınlaştırdığı, doğasında kin olan bir sesle “Aferin!” dedi. Köz vardı sesinde, cenaze vardı, umudun son damlası olan umutsuzluk vardı. Ölü bir bebek vardı sesinde, bakışında. Kapılar tekrar sallandı ve beni o halde tek başıma bırakıp çekip gitti. Üşümüştü herkes. Yutkundum. Stajer de yutkundu. Şimdi beni neden anlayamadığını anlamıştı en azından. “O üç saçma parçası kalacak orda hep” dedi.” Saçmasapan bir herifim zaten, duruma uygun” dedim. “Almaya kalkarsak bir morona dönebilirsin” dedi. Kıkırdayıp “Allaaşkına?” dedim.

***

Ulaş… Paşaların en yelkenlisi… Yeni yetmelik arkadaşım. Eski dostum. Hiçbirimiz hayatımızın hiçbir aşamasında bıkkın, sıkkın, umutsuz, yıkıntı olmadık. Başımıza gelen her halta ve her hisse rağmen hep bunun tam tersi olmaya çalıştık. Kendi sorunumuzu kendimiz hallederdik ve kimsenin canını kendi dertlerimizle sıkmanın bir manası yoktu. Önemli olan sağduyuydu ve yarıtanrılar gibi kahkahalar, keyifler, neşeler, en azından samimi gülümsemeler… Hala da öyleyiz… Çoğumuz…
 Ulaş.. Eski dostum… Yelkenli.. Beni aradı geçenlerde. Babası ölünce annesi bir mafya babasıyla evlenmişti. Başı dertteydi. Dünyanın denizlerini gezerdi Ulaş, ikinci kaptandı. Hikayesinin bir yerinde bir şalter attı. Anlattı. Dinledim. Keyfimi bulaştırdım, neşelendi. Ama hissiyatı sadece biz beraberken değişirdi. Çünkü bilirdi benim hikayelerimi. Onu oyalamadığımı bilirdi. “Paşam, bi hikaye anlatayım sana, sonra beğenmiyorsan kalk git nereye istiyorsan” dediğimde, ölene dek dinlerdi beni. Acısının gümrüğünden kahkahalar yollardı sonra “ulan, ne filim adamsın” diye…
 Aradı.”Nerdesin?” dedi. Dedim “İstanbul”. “Bir tek sen anlarsın” dedi. Dedim “Abi, bi dur, yarın gelirim İzmir’e, rakı içeriz Kordon’da, ben seni ikna ederim.”
“Bir tek sen anlarsın. Hoşçakal benim asil kardeşim”dedi. Ahizeden bir patlama sesi geldi. Suratıma kan sıçradığını sandım. Kapattım telefonu. Yoktu yapabileceğim başka birşey. Yattım. Bakkala sigara almaya gider gibi gitti, öldü ahizedeki yanağımda. Yetmiş iki saat uyumadım. Çalıştım yetmiş iki saat. Sonra işi bırakıp Datça’da bir bar işletmeye gittim. İşin garip yanı, ben ona bu hikayeyi hiç anlatmamıştım ama Datça’da içtiğim tüm turunç-tonik rakıları bir şekilde ona adadım.
 Bir de bu yazıyı… Geçmişini sikeyim, hep ekiyosun beni Kunduz Söğüşü! Bunu saymıyorum, dolunayda bekliyorum. Günaydın benim canım kardeşim. Benden selam olsun Peru Beyi’ne. Bunu saymıyorum…
Üstad der ki; “Her anlamda en büyük yenilgi unutmaktır. Özellikle de sizi neyin gebertmiş olduğunu unutmak.”
Günaydın.

Togan

Geçen ayın sonunda Hella Haasse’yi kaybettik. 1948’den beri yazmakta olduğu romanlarla Hollanda’da edebiyatın kraliçesi olarak anılan bu güzel kadınla seni tanıştırmak istedim dolayısıyla… Yanlış anlama: hayat hikayesini yazacak değilim bu mektupta. Yalnızca Hollandalıların zamanında Batavia adını verdiği bir sömürgesi olan şimdinin Jakartasında 1918’de doğduğunu bilsen yeter. Çünkü hayatının ilk yirmi senesini geçirdiği Endonezyayı ve Hollandayla Endonezyanın içiçe geçmiş tarihini yeni nesile aktarmadaki başarısı daha ilk romanlarından itibaren onu meşhur ve önemli bir yazar haline getirmiş. İkinci Dünya Savaşının sonunda Hollanda ister istemez (daha doğrusu pek de istemeyerek) sömürgelerini terk ettiği sırada yazdığı Oeroeg biri Hollandalı diğeri Javalı iki çocuğun arkadaşlık kurmasının mümkün olup olmadığı üzerine kurulu, ve Haasse’nin doğup büyüdüğü Java adasındaki Telaga Hideung Gölünün çevresinde geçiyor:

‘Oeroeg arkadaşımdı. Çocukluğumu ve gençliğimi ne zaman düşünsem istisnasız onun hayali gelir gözümün önüne. Üçü on kuruşa satılan, yapışkanlı yüzeyinin altındaki çizgi kahramanı kazıyarak gün ışığına çıkarttığımız oyun kartları gibi bir hatıra…’

Bu cümleler bence Haasse’nin yeniden ve yeni bir dünya için kurmaya başladığı tarihi kurgu akımına yaklaşımını en açık ve yine de estetik şekliyle ortaya koyuyor.

1992 yılında yayınlanan meşhur romanı Heren van de Thee (Çayın Efendileri) ise uluslararası bir kült haline gelmiş. Haasse’nin bu romanı kurgularken okuduğu mektup ve döküman sayısı bir nevi şehir efsanesine dönüşmüş olsa da bir kaç sene önce İngilizceye çevrilmiş olan bu romanı okumak 19. ve 20. Yüzyıl Asyasındaki siyasi ve tarihi dinamikleri anlamak açısından sonsuz faydalı olmuştu benim için. Fakat faydası bir yana Haasse sömürgelerdeki dinamikleri kendi zamanının meşhur yazarlarından farklı olarak (örneğin Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans ve Gerard Reve’den oluşan ‘Büyük Üçlü’nün aksine) kışkırtıcı olmadan, bulundukları yerden yaşadığımız zamana ayna tutan karakterler yaratmak suretiyle yazdı.

Daha sonra Fransa ve Hollanda’da yaşayan Haase’nin eserleri de giderek Avrupa tarihine odaklanır. Dolayısıyla Hollanda’ya kendi geçmişine dönüp bakabilmesini sağlayan tutacaklar hediye etmenin yanısıra Haasse bugünkü Avrupa’yı anlamak için hatırlanması ve yeniden yazılması gereken kimi hikayeler olduğunu da ortaya koyar. Benim de en çok hoşuma giden ve neredeyse asabi bir sabırsızlıkla yarı okuyup yarı yuttuğum Haasse romanları Ortaçağ Avrupasıyla ilgili olan bu grup. Örneğin Orléans Dükü Charles’ın karmaşık hayat hikayesini anlattığı Het woud der verwachting (Bekleyişin Gücü)... Ya da İtalya’nın en karizmatik ve gizemli karakterlerinden Giovanni Borgia’nın içiçe geçmiş siyasi ve ailevi hayatını anlattığı De scharlaken stad (Kızıl Şehir: Bir 16. yy. İtalyası Romanı)… Benim gibi Avrupa tarihine formel eğitiminde karikatür niteliğinde yer verilen birisi için Ortaçağ Avrupasındaki siyasi düzeni anlatan bu romanlar aklımdaki bölük pörçük imgeleri yerleştireceğim bir çerçeve çizdiler. Muhtemelen senin ailenin tarihine de değiniyordur bu romanların birinde… Elbette Avrupa’nın bugünkü sınırlarının kurgusal tarihini yazdığı bu romanlar Haasse’ye uluslararası ün de kazandırmış. Hayatı boyunca almış olduğu yirmiye yakın ödüle ve adını verdikleri bir de astroide dönüşmüş bu ün…

Karanlıkta beklemek…

Beni Haasse ile tanıştıran dostumla ölümü üzerine sohbet ederken çıktı sana bu mektubu yazma fikri. Buralarda edebiyat üzerine yazan çizen herkes kendince Haasse’ye dair bir iki şey karaladı da şu ara biz de kendimizce ne açıdan özel olduğunu tartıştık bir nevi…

Haasse’nin romanlarında önemli bulduğum ve edebiyatta genellikle eksikliğini hissettiğim iki özellik yanyana geliyor: Birincisi karanlıktan korkmamak. Karmaşa, akıl karışıklığı, mistik olan, açıklanamayan, elde edilemeyen, sahip olunamayan hep mevcut Haasse’nin romanlarında. Bunlar ne büyülü gerçekçilikte olduğu gibi kendilerine ait bir dünya ve mantık(sızlık) içerisinde hareket ediyorlar ne de realizmde olduğu gibi yok sayılıyorlar. Ordalar. Açıklanamadan, hayatımızı etkilemelerine rağmen üzerinde neredeyse hiç bir kontrol kuramadığımız ancak yine de yadsıyamadığımız bir gerçeklikle ordalar. Tarihle içiçe geçtiğinde bu yaklaşımın gücü tahmin edersin ki olağanüstü estetik bir klasisizme varabilir. Ancak Haasse’nin harika bir netlikle ortaya koyduğu gibi başarılı romanlar başarılı insanların hayatını konu almaz -dolayısıyla karmaşa ve karanlık hep orta yerinde hayatımızın ve hikayelerimizin.

Haasse’nin kadınları

İkincisi de kadın karakterleri. Yanlış anlama prenses, Haasse’nin ana karakterlerinin büyük bir kısmı erkek (ki ben erkeklerin kadınlar tarafından anlatılması ve aktarılmasını da çok önemsiyorum ve özlüyorum çağdaş edebiyatta). Ancak kadın karakterleri ayrıca bir ilginç: Herşeyden önce elbette güçlü kadınlar bunlar ancak yaşadıkları hayatın içinden gelen mecburiyetleri, ihtiyaçları ve dinamikleri var. Özgürlükçü ve kışkırtıcı bir feminizm ile kendine özgü karakterler yaratmaktan ziyade temel modelleri ele almış Haasse. Anne olmanın, kızkardeş olmanın, kadın olmanın, aristokrat olmanın vs vs ne demek olduğunu bu temel modelleri yapı-bozuma uğratarak değil de hikayelerindeki kadınların nasıl güce ulaşmakta kullanabilecekleri tek yol olduğunu anlatmış. Doğasına aykırı davranarak, ya da doğasına uygun olanı seçerek güçlenmiyor Haasse’nin kadınları. Bu gibi çığırtkan bir feminizme asla başvurmuyor yazar… Aksine insan olmaya çalışmakla meşgul oldukları oranda kendilerini tanıyıp bu iç hesaplaşmayla güçleniyorlar. Belki de bu açıdan Haasse’nin feminizmi sembolik/mitik bir kaynaktan akıp geliyor: Ortaçağ Avrupasında sık sık karanlıkla özdeşleştirilen ‘kadın’ ancak kendi içine bakıp bu aydınlığı dışarı yansıtmak suretiyle kahramanlaşabiliyor.

Ya da kendi deyişiyle:

‘İlk başta karanlık görünen şeylerin açık ve sabırlı bir zihinle zamanla saydam ve aşikar hale geldiğini tecrübelerim bana öğretti.’

Ayşem & Eric

p.s. Hella artık bir yıldız.