Bütün bu tozlu anıları bana hatırlatan dün Hajipur’da gittiğim sinemaydı. Bildiğiniz gibi Hindistan’ın en yoksul bölgelerinden birinde ikamet ediyorum. Bir tatil gününde yapılabilecek en ilginç şeyin sinemaya gitmek olduğunda karar kılan arkadaşlarım bak bu bildiğin gibi değil diyerek beni evden çıkarmayı başardılar. Filmin hintçe olduğunu yarı yolda söyleseler de hint filmlerinin konusunu anlamak için hintçe bilmeye pek gerek yokmuş aslen onu öğrendim. Yanımdan yine de hintli arkadaşımı eksik etmedim. Açıkhava sineması olmasa da kitlelerin filmleri hala heyecanla izlediği, sinemanın bölünmüş küçük odacıklardan ibaret olmadığı, köhne de olsa gururlu bir sinema salonu ile karşılaştım.

Bolywood filmleri başlı başına bir fenomen ama ben filmden çok sinema salonunu izledim. Sinema salonu resmen bir panayır yeriydi. Alkışlayanlar, ıslık çalanlar, müzikal sahnelerde kalkıp göbek atanlarla birlikte kaotik bir eğlencenin ortasına düştüğümü farketmekte hiç geçikmedim. Hikayeyi ne kadar dışarılıklı bir gözle anlattığıma da bu noktada dikkatinizi çekmek isterim. Zira fısıltıya bile toleransımızın olmadığı, nerede ne hissedeceğimize film psikologlarının karar verdiği modern zamanların görsel ama bireysel tapınma törenlerine alışalı çok oldu. Cık cıklamaya başlamadan önce, prensesin zihni açık Indiana Jones kılıklı muhabiri olarak yeni kültürleri yargılamadan, antropolog edasıyla inceleme misyonumu hatırladım. İçinde bulunduğum durumun çocukluk deneyimlerime ne kadar yakın olduğuna uyanmam da bu vesileyle oldu. Paralellik kurup “empati yaptım”.

Yani tabi empati de bi yere kadar. Hindistan’da herşeyin biraz abartılı olduğunu bilmek için buralara gelmek gerekmiyor herhalde. Yanımdaki eleman “daha ne kadar filmin gürültüsünü bastırmaya çalışarak telefonda konuşabilir” diye düşünmek ekrana odaklanmayı pek kolaylaştırmadı. Arkamdaki elemanın beşinci tükürüğünde, artık kesin üstüme tükürmüştür diye rahatlayıp tekrar filme geri döndüm. Bütün salon filmi bırakıp kötü adama laf yetiştiren sinirli bir amcaya kahkahalarla gülmeye başlayınca anladım ki film buradaki kitlesel eğlencenin sadece bir bölümünü oluşturuyor. İnsanlar etrafındaki yüzlerce kişiyi yok saymadan aktif bir katılımcı olarak birlikte eğleniyorlar. Yine de geçen bayram kutlamalarında Tom Cruise’a benzetilerek ilgi odağı olmaktan kaçamayan bu beyaz kulunuz, karanlığın nimetlerinden faydalanarak kimsenin ona bakmamasının keyfini de sürdü tabi.

Şimdilerde dansçı tiyatrocu tayfasının dillerine doladıkları interektif gösteri anlayışını, seyirciyi işin içine katma çabalarını düşünüyorum. Oturma gruplarını şöyle işin içine katalım, böyle atraksiyon yapalım hede hödösüyle, televizyonların karşısında eğlencenin pasif öğeleri olmaya alıştırılmış, uyuşturulmuş kitleleri uyandırmaya çalışsınlar. Entelköy Efeköy’e Karşı filminin galasına giden bir arkadaşım, galaya davetli egeli köylülerin müzikli sahnelerde nasıl kalkıp göbek attığını anlatıp, biz de kös kös oturduk diye hayıflanmıştı. Biz o treni kaçırmışız anlaşılan. Bunun adına batılılaşmak mı diyorsunuz ne diyorsunuz bilmiyorum ama ben o batılılaşan yanımı çok sıkıcı buluyorum.

Gelelim Bollywood filmlerine. Hintli arkadaşlar, hiç kimse dans edip şarkı söylemediği için Hollywood filmlerini oldukça sıkıcı bulduklarını ifade ettiler. Bence çok haklılar. Hint filmleri çok ciddi görsel şölenler olmalarının yanı sıra her filmde drama, aksiyon, gerilim, şiddet, aşk ve komediyi içeren standart bir modeli takip ediyorlar. Bütün bu unsurları barındırmayan filmler de zaten satmıyor. O yüzden ne tür bir film bu demek biraz anlamsız kaçıyor. Hint geleneksel tiyatrosunun oturduğu binlerce yıllık oyunculuk mirasının izlerini de oyuncularda görmek mümkün. Hindistan bol mimikli bir ülke olsa da oyuncuların herhangi bir duyguyu ifade etmek için onlarca farkli mimik ve yüz kasını ustalıkla kullandığını gözlemek mümkün. Yani bizim dizi oyuncularını figüran diye bile koymazlar bu filmlere.

Fimlerdeki temalar tamamen hint popüler kültürü ve yeni yükselen değerlerin izlerini taşısa da ulusal sinema denen şey demek böyle bişeymiş diye düşündüm şöyle bi durup. Bir milyarlık bir nüfusa hizmet verdikleri düşününce hasılat ve film endüstrisinin hacmi konusunda pek bir sıkıntı çekmedikleri aşikar. Teknik bir gözle filmlere bakınca sanat yönetiminden görsel efektlere, görüntü yönetmenliğinden oyunculuğa kadar oldukça iyi iş çıkardıklarını söyleyebilirim. Temaların ve hikayenin klasik ve kitsch olması bence diğer unsurları gözardı etmek için yeterli değil.

Velhasıl kelam altı üstü ikibuçuk saatimi sinemada geçirip, film hintçe olduğu için bütün bunları düşünmeye zamanım oldu. Kafanızı şişirmem de ondandır. Dua edin kriket maçına gitmeyeyim. Bütün prenseslerimi münasip yerlerinden öpüyorum.

Şimdilik seni 2010 yapımı Thought of You videosuyla başbaşa bırakıyorum ki yüzüne biraz da gülümseme gelsin şu karışmış dünya gündeminde. 2011 yılında festival festival gezmekte olan video, Prenses’e özel şimdi ve burada!

Bir süre evvel bana Lars von Trier’nin Antichrist isimli yapıtı hakkında ne düşündüğümü sormuştun. İzlememiş olduğum için yanıt verememiştim. Sonunda izledim ve hemen sana bir mektup atayım dedim. Eğer sen hala izlemediysen burada dur, mektubu katlayıp bir kenara koy. İzledikten sonra okursun (zira mektubum baştan aşağı spoiler dolu).

***

Uzun zamandır bir sinema eseri ile bu kadar yüz göz olmamıştım. Şu an itibarı ile Antichrist’a neresinden girip neresinden çıkacağımı da tam olarak bilemiyorum aslında. Fakat dört başı mamur bir eleştiri yazısı beklemediğini bildiğim için pat diye girip pat diye çıkacağım sanırım.

Öncelikle şunu netleştirmek isterim: Antichrist, epey dertli olduğu aşikar olan bir dahinin elinden çıkmış ‘korkunç bir film’ (ucuz hikayeleri insanlar ağızları açık izleyebilsinler diye teknoloji ile süsledikten sonra sürümden kazanan iş adamlarının oynayıp yönettiği filmlere de korkunç dediğimizi biliyorum, ama Antichrist iyi anlamda ‘korkunç’ bir film; depresyonda olmayan her aklı başında yetişkin gönül rahatlığı ile izleyebilir bence).

Film, yüzeyde, küçük çocuklarını yitiren evli bir çiftin acısı etrafında dönüyor. Yaklaşık olarak da şöyle bir konusu var: bir gün kadın ve erkek sevişirken çocukları camdan düşüp ölür, kadın çocuğun ölümü ardından depresyona girer, erkek kadına çeşitli yollarla destek olmaya çalışır, kadının girdiği depresyon şiddetlenir, erkeğin kadına yardım etmekteki çaresizliği, kadının kendi inançlarının içinde kaybolarak hem kendisine hem de erkeğe karşı şiddet uygulamaya başlaması ile doruk noktasına ulaşır, erkek filmin bağlamı içerisinde makul olduğu iddia edilebilecek bir motivasyon ile kadını öldürür, cesedini yakar ve olay mahallini terk eder.

Trier’nin neredeyse her karesi sembollerle dolu kurgusunu büyük bir huzursuzluk ve aynı zamanda büyük bir keyif ile izlediğimi söylemeliyim. Her referansı tam olarak anlayamadığımın izlerken de farkındaydım, fakat film bittiğinde filmden bana kalan, yukarıdaki özet hikayeden ziyade çok zeki ve çok üzgün bir adamın insan doğası ile ilgili dile getirdiği sitemine tanıklık etmiş olmanın verdiği yorgunluk ve empati idi.

Açıkçası bazı feminist toplulukların ve beyaz yakalı film eleştirmenlerinin Lars von Trier’yi bu film yüzünden kadın düşmanlığı (misogyny) ile suçladığını, filmi saçma ve rezil bulduklarını, hatta hiç olmaması gereken bir yapıt olduğunu söylediklerini öğrendiğimde pek şaşırmadım. Çünkü aynen gördüğümüz her sakallıyı dedemiz sanmamızın çok kolay olması gibi, bu filmi sırf içinde kadın ve şiddet var diye “kadına yönelik şiddeti aklayan bir bakış açısı” olarak değerlendirmek de çok kolay idi. Öte yandan filmi izlerken benim edindiğim izlenim, Trier’nin bu filmde dile getirdiği sitemin göründüğünden daha derin olduğu yönünde idi. Yanılıyor olabilirim, fakat içinde konuşan bir tilkinin olduğu bir filmde gördüğü her şeyi sözlük anlamı ile okuyan birisinin benden daha çok  yanılıyor olması da epey muhtemel. Bence Trier’nin kadın karakterine bakıp Trier’yi kadın düşmanlığı ile suçlamak, Potemkin Zırhlısı’nda pencereden kaçmak için piyanoya basan adama bakıp Sergei Eisenstein’ın müzik düşmanı olduğu sonucuna varmak gibi bir şey. Bununla beraber film üzerine yazılmış eleştirileri, hiçbir etki altında kalmadan izleyip film hakkında ne düşündüğümü rafine etmeden önce okumuş olsaydım belki ben de öyle düşünebilirdim, bilemiyorum (zaten bu yüzden henüz filmi izlemediysen mektubu okuma istedim (neyse)).

Her ne kadar filmde Trier’nin yerden yere vurduğu uçlardan birisini temsil eden, ve zaman zaman ‘insan insanı’ndan daha çok ‘pozitivist bir bilim insanı’ olan ruhsuz bir şahsiyet olsam da, iş sinemaya gelince epey dikkatli bir izleyiciyimdir. Fakat bu filme normalden biraz daha fazla dikkat emtem gerektiğine daha filmin başındaki cenaze sahnesini izlerken ikna oldum. İnsanların yürüyüşünü cenaze arabasından izlerken kadının kendinden geçip düştüğü sahnede, erkeğin ve kadınınki dışında kalan tüm yüzlerinin flu olması gözden kaçabilecek bir detay olmasına rağmen katiyen bir raslantı değildi. Trier ne düşündü bilemiyorum elbet, fakat ben o ipucundan, içindeki hiçbir şeyin geçiştirilmediği bir film izliyor olduğumu ve Trier’nin, tüm hikayesini onun istediği gibi anlamam için elinden geleni ardına koymayacağını hissettim. Nitekim öyle de oldu. Film tüm hikayesini sadece bir erkek ve bir kadının muazzam bir sinematografi ile görüntülenmiş son derece yalın bir setteki performansı ile, ve izleyiciye -düşünmek için- geniş fakat spesifik alanlar bırakarak anlattı.

Benim için filmin konusu her şeyin mantık ile çözülebileceğini öne süren ve insana en doğrusunu kendisinin bildiğini düşündüren kibirli doğası ile, mantığa zerre ihtimam göstermeyen ve insanı inançların hakimiyeti altında ezilmeye terk eden cahil doğasını arasındaki çekişme üzerine idi. Filmin sonu da son derece ümitsiz bir şekilde “şiddetin” insan olma deneyiminin bu iki ucunun da ortak silahı olduğunu söylüyordu. Ne kadar yazıktır bunu görebilmiş olana…

***

Hepsini tek tek inceleyip birbirine bağlamaya çalışmayı hem gereksiz hem de kendi adıma imkansız buluyorum. Fakat film boyunca karşıma çıkan sayısız sembol ve gönderme içinden benim filme dair hissettiklerimi şekillendiren birkaç tanesine takip eden paragraflarda değineceğim.

Sembol ve göndermelerin benim için en önemlisi -ve belki de en aşikar olanı- “Eden” idi. Film içerisinde Eden, erkeğin kadını -güya- korkuları ile yüzleştirmek yoluyla tedavi etmek için gitmeye ikna ettiği ormanın adı. Eden, aynı zamanda, Tevrat içerisinde geçen ve Adem ile Havva’nın yaşadığına inanılan dünyadaki cennet bahçesinin de adı. Film boyunca ismi hiç anılmamış anonim bir erkek ve anonim bir kadının insan olmak deneyiminin sıkınıtısı ile yüzleştikleri yerin adının Eden olması, filmdeki birçok referansın nereden geliyor olabileceğine dair spekülasyon yapmayı kolaylaştırıyor elbet. Fakat Eden’a gidiş benim için bu gün gözlemlediğimiz insan davranışlarına şekil veren çeşitliliğin temelinde yatan mantık ve inanç tevettürün yol ayrımına yapılan yolculuğu temsil ediyordu.

Eden’ın girişinde kadının geçmekte tereddüt ettiği köprü de benim için önemli idi. Zira daha sonra dönüp düşününce bu köprünün filmdeki soyutlamanın benim için tam anlamıyla başladığı yeri temsil ettiğini fark ettim. Köprüden geçip bahçeye girdiklerinde konvansiyonel kadın/erkek rollerini anlatan çizgiler benim analojim içinde tamamen silikleşiyorlardı ve ‘küçük çocuklarını yitiren evli bir çiftin acısı‘ etrafında dönüyormuş gibi başlamış olan Trier kurgusu, buradan sonra bana ‘gerçekleşmesine gözyumduğu felaketlere tanıklık etmiş olan insanoğlunun iyileştirilemez hastalığının hikayesi‘ni anlatıyordu.

Trier’nin “Eden” ve köprü göndermelerinin yanında benim için önemli olan bir de tilki vardı. Hani şu konuşan tilki… Filmi izledikten sonra başkaları ne demiş diye araştırırken filmin Cannes Film Festivali’ndeki ilk gösterimi esnasında, kendisini Trier’nin filmini sevmemeye şartlamış kitlenin bu sahne ile zorlama gülüşmeler eşliğinde dalga geçtiklerini öğrenince zibidi sanat eleştirmenlerini neden sevmediğimi ve düşüncelerini neden hiç umursamadığımı bir kez daha anımsadım. Organize olup sanat eleştirmek nasıl bir kafadır zaten? Cannes Film Festivali Jürisi ile Diyanet İşleri Başkanlığı arasında hiçbir fark görmüyorum teoride, fakat buna hiç girmeyeyim. Sanatı yapacak, denize atacaksın. Ödül nedir, salak (adam ağzını bozdu, kaçalım arkadaşlar). Neyse Prensesçiğim. Tilkiye dönüyorum.

Adamın tilki ile karşılaşması… Gel de o rüzgarı görüp Tarkovsky’yi hatırlama..

Birçok mitolojik anlatıda zekayı ve bilgeliği temsil eden tilkinin son derece yılgın bir halde “hakimiyet kaosun” deyişi, insanın doğasındaki iyiliği ve kötülüğü görmezden gelerek ‘insana dair her durumun‘ mantık ile çözümlenebileceği ve tamir edilebileceği inancı ile hareket eden kibirli pozitivist anlayışa okkalı bir tokat aşketmekle kalmıyor, aynı zamanda kurgunun kalanında detaylarına tanıklık edeceğim retoriğin temelini güçlendiriyordu benim için (bilge olan mevzuyu çözmüştü; “hakimiyet aklın” değildi, “hakimiyet inancın” da değildi, “hakimiyet kaosun” idi (hakimiyetin böylesine lanet olsundu)). Tilkinin iç parçalayıcı serzenişi ile -üzerine afiyet- benim içimde de bir karmaşa hasıl olmuş; benim için zaten epey silikleşmiş olan ‘kadın‘ ve ‘erkek‘ rolleri iyice gitmiş, onlardan boşalan yeri ise iyice ‘insan‘ ve ‘insan‘ doldurmuştu. Filmin kalanını işte bu kabuler ile izledim.

***

Erkeğin film içerisinde uğradığı cinsel istismar, fiziksel şiddet, maruz kaldığı işkence, içine düştüğü çaresizlik ve tutsaklık hali, denese de kaçamayışı ve güç sahibinin -dolayısıyla otoritenin- ‘inancı‘ doğrultusunda hakkında verilen ölüm kararı ilk bakışta tarih boyunca kadınların maruz kaldığı talihsizlikleri anlatıyor gibi görünüyor. Fakat daha geniş ve daha yalın bir bakış açısı ile aslında bu talihsizlikler insanın farklı olanla ilişkisini tanımlıyor bence. Bu hikaye içerisinde cinsiyetlere gereğinden fazla takılmak, filmde hepimizin farklı bağlamlarda gerçekleştiğine şahit olunan korkunçluklara maruz bırakılanların sadece kadınlar olmadığı, bunun genel bir insan eğilimi olduğu gerçeğinin göz ardı edilmesine sebep olabilecek bir acelecilik.

Nitekim evvelki paragrafın başında listelediğim metotlar insanın istila ettiği hemen her coğrafyada değişik bağlamlarda ve farklı seviyelerde sürekli karşmıza çıkıyorlar. 12 Eylül askeri darbesinin ardından Türkiye’nin politik gençlerinden İkinci Dünya Savaşı’nda Çingenelere, Rwanda’daki Tutsi’lerden Ebu Garib hapishanesine, Anadolu’daki Ermenilerden Sırplar işgalindeki Bosna’ya, Afrika’daki albinolardan Amerika’ya getirilen siyahlara kadar insanlık tarihi, insanın insanın çanına ot tıkayışının kayıtları ile dolu. Bu olayların her birini kendi dinamikleri içerisinde değerlendirip bu yaşananların verilen konjonktür de hesaba katıldığında neden normal olduğunu açıklayabilecek mantıklıların da, bu hadiselere taraf olup neden kendilerinin haklı olduğunu iddia edebilecek delilerin de yanıtlayamayacağı tek şey, insanın olduğu her yerde şiddetin neden farklı seviyelerde sürekli tekrar ediyor olduğu sorusudur muhtemelen.

Prenses, seninle daha önce nerdworking‘in Haydarpaşa Garı’nda yaptığı muazzam işi paylaşmıştık. Bu 3d mapping olayı artık dünyada pek çok yerde, pek çok firma ve kurum tarafından da kullanılmaya başlandı. Bu videoda gördüğümüz iş de 2010′da Fransa’da Lyon Festival of Lights‘da yapılmış. Paylaşmamızın sebebi de diğerlerinden açık ara daha iyi olması veya kusursuz olması değil; bu sefer işin içine farklı algoritimlerle interaktiviteyi de katmış olmaları. İnsanların izledikleri, gördükleri, okudukları materyallere dahil olma, o sürecin bir parçası olma arzusu teknolojiyi ve onu yaratanları kısmen de olsa biraz daha çift yönlü düşünmeye itiyor sanki.

Önce çalma tuşuna bas sevgili prenses.

Woody allen. Asıl adıyla Allan Stewart Konisberg. Benim içinse Woody Amca. Oldum olası sevmişimdir bu adamı. Yaptığı filmleri düzenli olarak gittiğim bir kafede sipariş ettiğim tatlıya benzetirim hep.. Hem merakla hem de tereddütle beklerim. “Ya sevmezsem, ya bu sefer kötüyse?”

Ama hayır o asla şaşırtmaz insanı. Bu New York aşığı adam hiç bir zaman hayal kırıklığı yaratmaz insanda. Ama Woody Allen Jim Carey gibidir, ya seversin ya da hiç haz etmezsin. Evet, ben seven taraftayım. Ama zordur Woody Allen filmleri izlemek, hele de daha önce hiç izlememiş bir arkadaşınla birlikte izlemek. Sana komik gelen yerde gülmez genelde, “Bende bir sorun var sanırım.” deyip tek başına izlenecek yönetmenler listesine bir numaradan giriş yapar kendileri.
Bu film eleştirileri, beğenmek, beğenmemek işleri göreceli durumlar tabii. O yüzden hiç giresim yok bu konulara.

Bugün internette gezinirken bi arkadaşımın bloğuna bakasım geldi, Halide Edip Adıvar, Peyami Safa gibi yazarların hayranıdır bu arkadaşım. Çok da güzel müzikler dinler her zaman. Birden karşıma Sonny Rollins’in elinde saksofonunu havaya (belki de güneşe ya da aya doğru) tuttuğu bir fotoğrafı çıktı. İçimden bir ses “Abi, çok güzel bi caz gider şimdi bu yazılara.” dedi ve her caz dinleyesim geldiğinde elimin ilk gittiği albümün bastım çalma tuşuna (blog okuma işi de yalan oldu gördüğünüz gibi).

Albümümüz Woody Amca’dan. Aaa Woddy Allen’ın albümü mü varmış? Olmaz mı? Adı da: Wild Man Blues.
Bu huysuz, çoğu zaman çekilmez (muhtemelen kendisi de kendisine dayanamıyor) kontrol manyağı, deli amcamız şahane klarnet çalıyor aslında. Filmlerinden de anladığımız üzere caz müziğini de çokça seviyor. Hatta Woody Amca bu takma adını da efsane bir klarnetçiden almış aslında; Woody Herman. E durur mu Woody Amca, 1997’de albümle aynı isimde bir filmin yapımcılığını üstlenmiş. Film Woody Allen ve grubu New Orleans Jazz Band’in 1996’da yaptıkları avrupa turnesi hakkında bir belgesel.
Filmin yönetmeni Barbara Kopple aslında genelde politik filmleriyle bilinen birisi. Oscar ödüllü belgeseli Harlan Country USA (Amerika’daki madencilerin Kentucky’deki greviyle ilgili) ve The American Dream (Minnesota’daki meat packersların eylemleriyle ilgili) iki belgeseli var. Bunca aktivistliğin arasına bir de caz ile ilgili bir belgesel sıkıştırmış olması biz izleyiciler adına pek şahane olmuş.

Woody Allen için caz çocukken radyoda duyduğu müzikler demek.. Yani big band müziği, yani baya kalabalık orkestralar eşliğinde yapılan, genelde de swing icra edilen müzikler. Count Basie, Benny Goodman, Artie Shaw, Glen Miller yani.. Allen’a sorsanız; “Dünyaya tekrar gelsem ve ne olacağımı seçme şansım olsa müzisyen olurdum.” diyor. Aslında o kadar da iyi çaldığını düşünmüyor bir yandan; “İnsanlar beni neden dinlemeye geliyorlar anlamıyorum.” diye de yakınıyor (bunu klasik wood allen güvensizliğine havale ediyoruz hemen). Klarnette hala bir acemi olduğunu düşünüyor, nota okumayı bilmiyor; “Charlie Parker gibi çalmak yetenek ister ama ben hep New Orleans’lı ayakkabı boyacılarının, hamalların eve gittiklerinde çaldıkları basit ezgili blues gibi klarnet çaldım.” diyor.

Grup klasik New Orleans cazı üzerine yoğunlaşmış. İki albümleri var, 1993 çıkışlı The Bunk Project ve 1997 çıkışlı Wild Man Blues. Türkiye’ye de uğradılar sağolsunlar 2006 yılında, fakat sevgili organizatörlerimizin biçtiği fiyatlar sayesinde konsere gitmek pek mümkün olmamıştı, zaten satışa çıktıktan 6 saat sonra da tükenmişti biletler.

Woody Amca zaman içinde bir sürü badireler atlattı. 12 senelik eşi Mia Forrow tarafından sübyancılıkla suçlandı, evlatlık olarak aldığı fakat daha sonra aşık olduğu Soon-Yi Previn ile evlenince ahlaki değerleri sorgulandı. Fakat tüm bu dertler arasında klarnetini elinden bırakmadı, 30 senedir her pazartesi akşamı çok sevdiği Manhattan’da çalmaya devam etti.

Ben öyle kocaman kocaman anlamam cazdan falan. Ama modern caz denen şey olmadığı sürece dinlemek de pek keyifli gelir. Bu albümde Woody Amca klarnetini bir hüzünlü çalıyor sanki. Onu Manhattan’daki o eskiden çaldığı, neredeyse kendisi kadar ünlü olmuş fakat artık kapanan Michael’s Pub’da (The Carlyle diye bir otelde çalıyorlar artık, 110 doları verirseniz yanında da yemek yeme şartıyla bu ana tanık olabilirsiniz) hayal ediyorum. 90 – 100 kişilik hafif loş bir mekandır herhalde.. İçerde masalarına oturmuş sakince bu minik adamı izleyen insanlar ve huzurlu bir caz. Insan bir pazartesi akşamı için daha ne ister ki..

Henry Darger benim küçük saplantılarımdan biri. Dramatik bir giriş yapmak gerekirse… (Hülyalı ses tonu. Check) Her şey yaklaşık dokuz sene önce Chicago’da yaşayan bir arkadaşım bizlere tarihin en absürt kurban bayramı kartpostallarını göndermeye karar verdiğinde başlar. Kendisi yörenin sanat galerilerinden aparttığı resim kataloglarını kesip kartonlara yapıştırarak hayata geçirdiği İsa’lı, koyunlu ve bol vahşetli muhteşem tasarımlarıyla ebeveynlerimizi inme riskiyle erken yaşta tanıştırmış oldu. “Deliliğin Dağları”nı aratmayan resimlerden en felaketi herhalde bana düşmüştü.  Sulu boya resmin ana teması  periye benzeyen küçük kızlar ve bunlara işkence eden  garip adamlardı. Ama renkler ve ortam daha önce gördüğüm hiçbir şeye benzemiyordu.  Resmin altında sadece sanatçının ismi yazıyordu: Henry Darger

O zamanlar avant garde, post modern, ve anarşist  her şeyin önünde hayranlıkla eğilen sanatsal çakrası  ultra mor seviyesinde gezinenlerden değildim.

Kısaca özetlemek  gerekirse:  Marcel Duchamps’a 2004 yılında 20. Yüzyılın en unutulmaz sanat eseri ödülünü kazandıran Fountain’ı karşısında Stendhal Sendromundan sanrılara kapılacağımı hiç sanmıyorum. (Sendromlara meraklıysanız bkz: Stendhal Sendromu)

-Yok Dadaist akımının anti rasyonelliğini en şahane şekilde betimleyen esermişte zart zurt. Aynen ne kadar sallarsan salla dona düşer son damla hesabı… Kendi halini ne kadar süslersen süsle ters dönmüş bir pisuvara hayranlıkla bakan bir alıktan fazlası olamazdın bana göre. Yine aynı şekilde Damien Hirst’in 100 milyon dolara kasnaklamayı başardığı “Snoop Doggy Dog’tan çalıntı kurukafaya” 5 kuruş bile vereceğimi sanmıyorum. (Belki üstüne işeyip Marcel Duchamp’a satmaya çalışabilirdim.)

Fakat Caravaggio veya Hieronymus Bosch dersen akan sular dururdu. Bana göre işte sanat buydu. Anlayacağınız 21 yaşımın baharında bendeniz sanat dünyasını bir kaç yüzyıl geriden takip etmeyi tercih ediyor ve bırakın post -modernizmi,  modernizme bile lanet okuyan bir kafayla pek çok sanat aşığı arkadaşımı hayattan bezdiriyordum. Olmayan derinlik ve perspektif duygumla resim öğretmenleri derslerde beni ciddi olarak intihar etmekle tehdit ederlerdi.  İşte görsel sanatları takdir etme boyutlarım henüz böyle garip semalarda gezerken bizim Darger’a tek kartpostalla vurulunca derhal beyzadenin peşine düşmeye karar verdim. Nihayet birileri benim cyborg misali bünyemin radyoaktif enerjili keman yaylarını titretmeyi başarmıştı.  Kartpostalı gönderen arkadaşımın söylediğine göre Darger yerel bir sanatçıymış. Bu haberi alınca beni bir telaş sardı ki görmeyin. Adamla tanışmak için yollara düşmeye hazırdım. Fakat 1 hafta sonra bizimki telefonla aradı. Mesaj  kısa ve netti. “Kızım hiç boşuna uğraşma. Adam öleli kaç yıl olmuş. Bunları hep öldükten sonra bulmuşlar. Deliymiş herif resmen. Zaten bir tek ev sahibi tanıyor adamı. İki tane de kitap bulmuşlar. Herif 50 sene aynı odada 30000 sayfa kitap yazmış. O sana gönderdiğim resim gibi yüzlerce resmi var bazıları bir buçuk metreden daha büyük.”

Bunları duyduktan sonra moralim biraz bozuldu. Arkadaşı tekrar işe koşmaya çalıştım ama ne yazık ki kendisi tam o sıralarda “Amerikan College” gençliğinin neredeyse tamamının yaşadığı –geleneksel psychedelics+ beerpong= sorority girls ve korunmasız seks–  dönemine girdi. Darger , Merger hepsi yalan oldu. 97 yılından başlayarak (İnternet keşif yılım) girdiğim aramalarda istediğim ayrıntıları bir türlü bulamadım. En kötüsü 2001’de o güzelim kartpostalı taşınırken kaybettim. Darger böylece yavaş yavaş hafızamın kuytularına kaçtı. Henry’i kimselerin bilmediği unutulmuş bir yaşlı ihtiyar zannettim.

Sanal dünya genişledikçe hayatıyla ilgili pek çok parçayı farklı yerlerden topladım. Henry’i tanıdıktan sonra çizdiği her şey ve yazdıkları bambaşka bir anlam kazanmıştı.

Neredeyse tüm hayatını kiraladığı küçük bir odada geçiren Darger sadece ibadet etmek ve hademe olarak çalıştığı hastaneye gitmek için yuvasından çıkardı. Çevresiyle neredeyse hiç iletişim kurmadığı için  50 yıl boyunca o odada ne halt ettiğini kimse tam olarak anlayamadı. Kimileri Henry’nin günde en fazla üç dürt saat uyuduğunu söylüyor. Asla yatağında uyumazmış, hep masa başında uyurmuş. (Nereden biliyorlarsa.) Fakat Darger ölüm döşeğindeyken odasını temizlemek için yukarı çıkan ev sahibi hayatının sürpriziyle karşılaşacaktı. Belki de dünyanın en uzun romanı olabilecek 15000 sayfa uzunluğunda bir roman, boyu 3.5 metreyi bulan dev resimler, 13000 sayfalık bir otobiyografi, Son 50 yılın tüm meteorolojik tarihini tutan ve kasırgaların izini süren 4000 sayfalık bir hava durumu günlüğü. (Proust şu anda hasetten mezarında ters dönüyordur.) 20. yüzyılın en epik eserlerinden birisi bir sürü çöpün arasında bulunmuştur. “Zamanın Ruhu” diye işte buna derler.

Henry'nin odası (Günlerce temizlendikten sonra.)

Sanat dünyasını çekişmeden çekişmeye sürükleyecek “Outsider Art” ın en önemli temsilcisi Darger efsanesi işte o anda doğuvermişti. Bu tarz bir hikayenin iki farklı açıklaması olabilir:

1-Darger sıradan obsesif bir deliydi. Hiç bir sanatsal yeteneği olmayan sadece acemi çizimler ve taslaklar arasında çürüyüp gitmiş bir hayattı.

2- O bir dahiydi.

Acıların çocuğu: The original One

What do you say? I’m being a saint? Ha Ha!  I am one and a very sorry saint I am …

Henry Darger.

Dargerism akımının öncüsü Henry Darger 1892 yılında Chicago’da dünyaya geldiğinde Amerika pek parti ve eğlence döneminde sayılmazdı. Büyük Buhran’ın  hemen öncesinde halk yoksulluğun pençesinde kıvranıyordu. O zamanların siyah beyaz fotoğraflarını ya da yakın zamanın müstesna dizilerinden Carnival’ı seyrettiyseniz ne demek istediğimi anlarsınız. Ortamı bir fotoyla özetlemek gerekirse:

Özgürlük ve demokrasinin beşiğinde 20. yüzyılın başında yine aşşağıda sunacağım manzaralar olağan aile aktivitileri olarak kabul ediliyordu. Pazar kahvaltısı, parkta yürüyüş, kilisede ayine katılma ve bol kanlı bir linç. Sonrada panayıra mı uğruyorlardı? Resimdeki bayanlar kahve içip dedikodu yapmak için toplandıklarında acaba aralarında nasıl sohbetler geçiyordu?

“Şekerim geçen bizimki linç partisine bir kıyafetle geldi. Böyle sakillik görmedim. Vallahi tüm Missisipiye reklam olduk.”

3 milyon evsiz, tren yollarında yitip giden sefalet içindeki aileler ve kıtlık yüzünden yemek kuyruklarında bekleyip duran binlerce insan. İşte tüm bu karamsarlığın ve fakirliğin arasında tamda duruma uygun olarak Darger mütevazi bir hayata adım atıyor. 4 yaşındayken annesi kızkardeşini doğururken ölünce maddi durumu o sırada iyice kötüye giden baba Darger yeni doğmuş kızkardeşini evlatlık vermeye karar veriyor. Henry yıllarca kız kardeşinee kavuşmayı hayal ederken biryandan da yanlışlıkla onunla karşılaşıp sevişmekten korktuğu için hayatı boyunca hiç bir kadına yaklaşamayacaktı. 4 yaşında babasının ona aldığı çocuk kitaplarından okumayı öğrenen Darger çocukluğunu böylece belirsizlik içinde bir hayal dünyasında geçiriyordu. Sakatlandıktan sonra eski terzilik işini yapamayan babası için alışveriş yapıyor, ayakaltında durmuyor ve zaman zaman kız kardeşini ve annesini özlüyordu.

8 yaşına kadar babasıyla bir şekilde hayatta kalmayı başaran Darger’a 1900 yılında yetimhane yolları görünüyor. Hasta ve bakıma muhtaç babası ölmek için St. Augistine fakirler evine yatıyor. Yıllar sonra Henry aynı şekilde bir yaşlılar evinde sessiz sedasız buradan göçüp gidecektir.

Darger ilk defa diğerlerinden “ayrıksı” olduğunu bu yıllarda fark ediyor. Çocukken kontrolsüzce garip sesler çıkaran Henry sürekli dersleri böldüğünü otobiyografisinde uzun uzun anlatmış. Şimdilerde Darger’ın bir tür erken tourette sendromunun belirtilerini gösterdiği düşünülüyor. Otobiyografisinde Henry çocukların onun çıkardığı bu seslere gülüp, eğlenip onu seveceklerini zannetiğini yazıyor. Ama çocuklar çoğu zaman acımasızdır. Alaylara ve şiddete maruz kalan Henry hep yanında taşıdığı sopasıyla kendini savunmaya kalkınca başı iyice belaya girer. Henry hayatını anlattığı 13000 sayfalık otobiyografisinde o günü anlatır:

“Çocuklar topluca bana saldırdı ve bende korunmak için elimdeki sopayı savurdum. Olaydan sonra öğretmenim benim suçlu olduğumu söyledi. Çünkü diğer çocukların tamamı normaldi. Ben ise… bir gariptim. Daha sonra beni bir doktora göstermeye karar verdiler. Bana “Sadece muayene edileceksin.” dediler ama ben gerçeği biliyordum. Bu doktor benim akılsız olup olmadığıma bakacaktı. Beni bir süre inceledikten sonra kararını verdi ve bana söylediği şey çok kafamı karıştırdı. Doktorun söylediğine göre kalbim doğru yerde değilmiş. Ama peki nerede olmalıydı kalbim? Karnımda mı? Eğer beni cehenneme göndereceklerini bilseydim onları asla affetmezdim.”

Dönemin diğer fena özürlüler okulu. Son durak:Laconia. Yüzeye çıkan bu resimler akıl hastanelerinde ciddi bir reformu başlattı

Kısa bir muayeneden sonra Henry hızla  şimdilerde Louisina State School olarak bilinen özürlüler yurduna postalandı. 1900’lü yıllarda Amerikan akıl hastanelerinin durumu hiç iç açıcı sayılmazdı. Neredeyse öjenik bir vahşetle  pek  çok insan sistemde sonsuza dek yitip gitmiştir. Ailesinin besleyemediği çocuklarıla birlikte , sağırlar, içine kapanıklar, kekemeler, kocalarını memnun edemeyen lobotomiye muhtaç kadınlar… hepsinin son durağı Lousiana State School veya benzeri enstitülerdi. Yani 1900’lü yıllarda Amerika’da delirmek oldukça cesaret isterdi. O yıllardan kalan başka bir okulun hatıralarına bakınca Henry’i  bu okulda pek güzel günlerin beklemediği aşikardır.  Binaların fotoğraflarına baktığım anda kendimi Sanitarium oyununda zannediverdim.  Peşimdede Silent Hill’den hemşireler.. Kısaca o yıllarda kendinizi bir akıl hastanesinde bulduğunuzda yapılacak en mantıklı şey; doktorlar yapmadan önce buz kıracağını bir şekilde gözçukurunuza geçirmek.

Biraz Oliwer Twist, biraz Kunta Kinte karışımı bir cehennem olan bu ortamda çok kısa bir süre kaldıktan sonra bizimki devletin onların sırtından para kazandığını anlamıştır. Sabahın en erken saatinden güneş batana kadar tarlalarda her türlü ağır işte çalışan çocuklar sıkı disiplin altında karanlık barakalarda yaşam mücadelesi veriyordu.  Lobotomi ve hücre cezaları olağan şeyler sayılıyordu. Henry defalarca kaçmaya çalışacak ve defalarca yakalanacaktı. Sevdiği ve doğduğu şehir Şikago’dan uzaklarda İllinois’teki bu yaşamdan nefret edip her kaçışında bir kaç kilometre sonra atlı bekçiler tarafından yakalanıp iplerle sürüklenerek Lousiana’ya geri getirilmiştir. Lousiana State School bu enstitüler arasında en kötü şöhretlilerden birisi olarak kabul edilir. Hakkında pek çok idari soruşturma açılmış ve nihayetinde kapatılmış olan bu kurumda yüzlerce şüpheli ölüm meydana gelmiştir. Bunların bir kısmı kanı donduracak ihmalkarlık ve insanlık dışı örneklerdir. Örneğin özürlü bir çocuk banyoda kaynar suyla haşlanarak ölmüştür. O sırada yanında olması gereken bakıcı ise ortalıkta yoktur. Henry burada geçirdiği her günün ölüm olabileceğini anladığında son olarak bir gece vakti yurttan kaçar. Otobiyografisinde yazdığına göre aylarca yarı aç yolları takip ederek Louisiana’dan Şikago’ya kadar yürümüştür. 17 yaşına basan genç Henry burada bir Katolik hastanesinde hademe olarak iş bulur. Ölene dek aynı hastanede hademelik yapmaya devam edecektir.

Henry’nin küçük odasında yazmaya ve resme erken yaşlarda başladığı düşünülüyor. Henry her gün işe gidiyor düzenli olarak Pazar ayinine katılıp komünyon alıyordu. Sadece tek bir arkadaşı olduğu söyleniyor. Arkadaşı William Shloder’la istismar edilmiş çocuklara yardım etmeyi amaçlayan bir dernek kurmaya karar verirler. Henry kendisinden zorla koparılan kız kardeşini hiç unutamaz ve belkide bu yüzden hayatı boyunca büyümeyen bir çocuk olarak kalır.

The Ultimate Story

“We were 8 and 9 and we began to love life. The world is ours and for our freedom we have to shoot it into pieces.”

Kitabın kahramanları Vivian Kızları’ndan inciler

Henry hikayelerin hikayesini yazmaya karar verdiğinde yıllar sürecek bir maceraya atılacağını belki kendisi bile bilmiyordu. 15000 sayfalık bu dev romanın fitilini ateşleyen en önemli ayrıntı Chicago Daily News gazetesinde 9 Mayıs 1911 tarihinde basılan küçücük bir klasik 3. sayfa haberiydi.  Küçük Elsie Paroubek sokağın karşısında oturan teyzesini ziyaret edeceğini söyleyerek evden çıkar ve kendisinden bir daha haber alınamaz. Yaklaşık bir ay sonra küçük kızın boğazlanmış cesedi bulunur.

Henry'nin yıllarca sakladığı kupür: Elsie

Küçük çocuklara yapılan işkencelerle erken yaşta akıl hastanesinde tanışan Darger Elsie’nin resmini daima dolabında saklar. Hikayenin orijinal adı The Story of the Vivian Girls, in What is Known as the Realms of the Unreal, of the Glandeco-Angelinian War Storm Caused by the Child Slave Rebellion’ dur. Adından nasıl bir uzunlukta olacağı bellidir. Hikaye Vivian kızları olarak bilinen 7 küçük kızın oldukça karanlık maceralarını anlatır. Çocukları köle olarak satan kötü kalpli Glendelinian ordusuna karşı savaşan Abenian halkının destansı hikayesi her ayrıntının hesap edildiği bir labirente benzer daha çok.

Sayıları 500’ü aşan her bir savaşın, işkencenin ve ihanetin tasvirleriyle beraber Darger beyninin dehlizlerine hayat vermek için resimler çizmeye başladığında hikaye çoktan epik boyutuna varmıştı. Resim konusunda hiç bir eğitim almayan Darger akla hayale gelmeyecek yöntemlerle kendini eğitmeyi başarır.

Kasap kağıtlarını birbirine yapıştırarak oluşturduğu kağıtlara 1.5 metrelik dev resimler çizer. Bunu yaparken kolaj sanatının inceliklerini keşfeder. Savaşlar için klasik marşlara farklı sözler yazıp özgün marşlar hazırlar. Orduların kostümlerini tasarlar,tek tek tüm generallerin ayrıntılı biyografisini yazar. (Resim ekle, müzik ekle, kes-böl-parçala. Darger kendi wordpress’ini kendi yaratmış resmen.)

Ama trajik bir şekilde ölen küçük bir kızın tüm bunlarla ne ilgisi olabilir? Yıllar önce tek bir uzman Henry’nin küçük kızın katili olabileceğini iddia etti. Darger’ın çocuklara karşı hastalıklı duygular beslediğini düşünenler var ama bunlar şehir efsanesinden öteye geçmemiş. Onu tanıyan bir avuç insanın Henry’nin büyük küçük hiç kimseyle iletişim kurmayan bir münzevi olduğunu söylemesi bu iddiaları yalanlar nitelikte. O dönem onunla aynı binada yaşayan çocuklarda Henry’i kendi kendine konuşup, kendi dünyasında yaşayan bir adam olarak hatırlıyorlar. Günümüzde Darger pek çok prestijli müzede kendi özel odasına sahiptir ve Dargerism akımının yaratıcısı, “outsider art” ın en önemli figürü olarak kendisine tapılır. Hikayenin tamamını merak edenler için Jessica Yu’nun 2004 yapımı şahane belgeseli:“Henry Darger: In the Realms of the Unreal”. Sizleri yasa dışı yollara sevk etmek istemem ama İnternet’ten (öhöm) bir şekilde belgesele ulaşabilirsiniz.

İşte trailer

Geçenlerde bir oyun izledim. Oyunun agresif manipülatif yapısı, tiyatro salonundan kafamı öne eğerek çıkamayacak kadar beni ajite ettiği için, bir kelam etmeden rahatlayamayacağımı farkettim. Üç kadının nevrotik diyalog ve monologlarından oluşuyor bu oyun. Bu üç kadın, anlattıkları kadınsal hallerin, konunun hassassiyetinden dolayı seyirciyi duygusal olarak silkelemeden ifade edilemeyeceğini anlamışlar sanırım. O yüzden bir yanda anlatılan duygu ve izlenimlerin dozu sertleşirken, oyuncular, gerilen seyirciyi, içine çektikleri gülünesilik ve hafife alma tuzağına planlı olarak sürüklüyorlar. Ama bu bir şaka değil ve seyircinin beklediği rahatlatıcı kreşendo asla gelmiyor. Tam tersi, hafifleme gafletine düşen seyirciyi gerçekle yüzyüze bırakıp, yükseldiği yerden tepe üstü yere çakan bir kurguyla tasarlanmış oyun.

“Aptal, Sıradan ve Suçlu” isimli temsil, “Oyun Deposu” tarafından sahneye koyulmuş. Ekim 2007’de dansçı ve koreograf Maral Ceranoğlu, dramaturg Ceren Ercan ve oyuncular Yelda Baskın, Gülce Uğurlu ve Elif Ürse tarafından kurulan oyun deposu, “Türkiye’de güncel olanın tiyatro sahnesinde karşılığını bulamaması sıkıntısıyla yola çıktı” diye anlatmış bu güzel insanlar kendilerini. Henüz çok genç bir tiyatro topluluğu olan oyun deposu, ilk oyunları “Çirkin İnsan Yavrusu” ile Türkiye’de siyasi zeminde oluşan/oluşturulan kutuplaşmaların gündelik hayattaki izlerini sürmeyi seçti. Çirkin İnsan Yavrusu’nun topladığı takdir ve başarının arkasından gelen grubun ikinci oyunu, yüksek beklentilerin karşılığını fazlasıyla veriyor.

Neredeyse bir yıllık hazırlıkla oluşan “Aptal, Sıradan ve Suçlu”, grubun kendi kişisel deneyimlerinden yola çıktığı, oldukça zor bir kollektif yaratım süreci sonucunda ortaya çıkmış. Oyunu izledikten sonra siz de farkedeceksiniz ki; derinlemesine bir iç sorgulamadan geçmeden böyle bir oyun ne yazılabilir ne de oynanabilir. Kendi duygusal derinliklerine nefeslerini tutarak daldıktan sonra, ellerini boy vermek için seyirciye doğru uzatan bu genç kadınların, bu sürecin sonunda nasıl tekrar nefes alacaklarını gerçekten merak ediyorum.

Sorular çok basit. Bir kadın, evinin kapısından dışarı adım atmadan önce aklından neler geçer? Bir erkeğin günlük hayatında asla karşılaşmayacağı gündelik “olağan” taciz durumlarına kendini nasıl hazırlar? Karşı cinsin herhangi bir üyesine, sürekli umulan cinsel mesajları vermediğinden nasıl emin olur? Bakışları, davranışları, giyinişi ve duruşu ile pasif bir savunma durumunu nasıl içselleştirir? Bu savunma halini nasıl kendinden önceki kadın kuşağından devralır, çevresindeki diğer kadınlara -onların yararı için- dayatır? Erkek egemen baskıcı toplum yapısında, kendine atfedilen savunma rolünü üzerinde taşımanın kaçınılmazlığına nasıl isyan eder? Bütün bu karmaşada, kadın nasıl ve ne zaman bu içselleştirilmiş rolden soyunup kendini cinsel anlamda özgürce ifade eder? Bir kadın bu ülkede kendi cinselliğiyle nasıl barışır?

Bu soruların cevapları entellektüel bir safsata olmanın ötesine geçmeyebilirdi. Türkiye’de değil tabii ki. Otobüste, takside, yolda, gece ve gündüz, evde ve yatakta, işte ve sokakta sürekli bir tehdit ve taciz altında yaşıyor nüfusun yarısı. Peki ya mutfakta? Geleneksel kadınlık temsiliyetinin gömüldüğü mutfağın içinde beraber eğlenen üç kadın, teori ve pratiğin arasındaki ayrımda tüm tutarsız görünen, boş anlarıyla sahne üzerinde var olma cesaretini sınarlar. “Hiç biri bugüne kadar böyle eğlenmemişti.” Tarihin, sanatın ve oyun metinlerinin kaydetmediği gündelik, boş bir sohbetin içindeler. Popüler imgeler, şarkılar ve tiratlar zaman zaman bu gündelik konuşmaya eşlik eder. Biz hala bu baskıcı yapının gerçekliğini ve varlığını mı tartışmak zorundayız? Oyuncular da tartışmıyor zaten. Hatta tartışmamak için ellerinden geleni yapıyorlar. Kahkaha, histeri ve nevrozla oyun boyunca kaçınılan bütün bu sorular, izleyicinin kafasına küstah bir misafir edasıyla yerleşiyor.

Kadınlara yönelik baskının gerçekliğini farkedemeyen empati özürlü bir erkek olmak kadar basit değil mesele. Hastalıklı bir kadın paradigmasının toplumsal bilinçaltında kök salmış uzantılarının sizi yıldırması kaçınılmaz. Bir kadın olarak bu baskıyı otokontrole dönüştürerek içselleştirdiniz, peki tamam. Eğer erkekseniz de, egemenliğiniz altına aldığınız, korumanız ve kollamanız gereken kadınları seçerek maço kodlarla çok iyi formülize edilmiş davranış kalıplarını toplumsal olarak sergilersiniz. İlk başta, sadece toplumsal cinsiyet algısı sizi buna zorladığı için yaparsınız bunu. Ardından kimlik olarak benimseyip geri kalanlara dayatırsınız. Ve bu paradigma, bireylerin ilişkilerinden kendini besleyerek güçlü bir toplumsal algı oluşturur. Dışarıdan bakınca garip gözükür. Ama içinde kurban kadın ve şahit erkek olarak varolmak zorunda olduğunuz durumun histerisine ve saçmalığına gözlerinizi açmaktansa, zihinsel olarak normalleştirmek tek mümkün yoldur. Çünkü vicdan- sağduyu- adalet duyguları tarafından sabahtan akşama sürekli uyarılarak yaşamak hiç pratik değildir. Ama yanlış anlamayın. Kadına yönelik şiddet dendiğinde tabii ki cık cık cık korosuna katılacaksınız.

Bu kaçınılmaz şiddet ve baskı mekanizmalarının ilişkilerinizde ve günlük akışta nasıl üretildiğine kafa yormak Türkiye’de yaşayan akl-ı selimler için pek makul gözükmüyor. O yüzden siz en iyisi bu tiyatro oyunundan uzak durun. Hele ki bir kadın olarak içselleştirdiğiniz ve kendiniz sandığınız bütün davranış kalıplarının dayandığı toplumsal çürümüşlüğü ve yenikliği kabullenmek istemiyorsanız hiç bulaşmayın bu oyuna. Ya da gidin, kadın halleri komedisi izlediğinizi sanıp, oyun sonunda suratınızda taşıdığınız gergin gülümsemeyi sevgilinizden saklamaya çalışın. Ama size kötü haberlerim var. Bu akşam kimseyle sevişemeyeceksiniz… (burada dizi kahkahası giriyor)

APTAL, SIRADAN ve SUÇLU

Salon: Çıplak Ayaklar Stüdyosu
Tarih: 8-9-10 ocak saat:20:00
Adres: Çukurcuma cd. No:6 Dükkan 3 Beyoğlu Tophane (Hamam yanı)
Telefon: 212 252 30 13

Salon: Kumbaracı 50
Tarihler: 26 Ocak Çarşamba Saat: 20:30
Telefon: 0212 243 50 51
Adres: İstiklal Cad. Kumbaracı Yokuşu, No:50 Kat: 2 Taksim, Beyoğlu İstanbul

Yaratıcı ekip – oyun deposu Yönetmen – Maral Ceranoğlu
Oyuncular – Yelda Baskın, Gülce Uğurlu, Elif Ürse
Müzik – Okan Kaya
Işık Tasarımı – Cem Yılmazer
Dış Ses, Destek ve Teknik Uygulama – Duygu
Fotoğraf – Afiş – Ezgi Kaplan

sergilendiği ilk gün olmam gereken vakitteki vapuru kaçırarak – aslında kendime iyilik yaparak- gösterinin bir kısmını sevgili şehir hatları vapurumuzun kaptanı sayesinde denizden izleme şerefine nail oldum. 4 gün boyunca haydarpaşa garı’nın kadıköy’e bakan cephesinde nazım hikmet’ten, sufilere, ebru sanatından parti yapan insanlara kadar bize 3 boyutlu bir zevk yaşattılar. 4 gün boyunca 21:15 – 21:30 arasında gösterildi ve yoldan geçenler, vapurdakiler derken herkese çok güzel bir sürpriz oldu. güzel insanların inanarak böyle kaliteli işler çıkartmalarına prenseslerce çok seviniyoruz. ellere, akıllara sağlık diyerek seni bu güzel emeği izlemeye davet ediyoruz.

‘YEKPARE’ (monolithic) from nerdworking on Vimeo.

- bir fotoğraf makinası. tercihen dijital. dijital olmasa da pozlama süresiyle oynayabileceğin ve self-timer’ı olan bir makina olması yeterli.
- karanlık bir ortam (gece sokak olabilir, ışıkları kapalı odan olabilir)
- çakmak, maytap, cep telefonu, fener yani bir şekilde ışık saçan bir alet.
- tripod, tripod yoksa makinayı koyabileceğin düz bir zemin.

şimdi hikayemiz şöyle prenses. bir grup insanoğlu 1980′li yıllarda, son birkaç yıldır bolca moda olan hatta reklamlarda kullanılan eğlenceli bir oyun geliştirdiler fotoğraf makinalarıyla. aslında bir nevi sinemanın içinden çıkamadığı teknoloji, konu kısırlığı sorununa 3d ile gelmesi gibi bu insanlar da light paint diye bir yöntem buldular. bir nevi kendi teknikleri içinde sıkışıp kalmış fotoğraf sanatına ilk başlarda ilaç gibi geldi bu yeni oyun. oyun diyerek hafife aldığımı düşünme, ben işin oyun kısmına bakıyorum yoksa aslında çokça zaman alan ve aldığı zamanın karşılığını haddiyle veren bir sanat akımı da diyebiliriz bu yönteme.

fotoğrafa ışıkla resim yapmak (cümlesini yazmak bile sihirli geliyor). ışıkla yazı da yazabilirsin, hayaletler de çizebilirsin, rastgele şekiller de çıkarabilirsin. ben internette ilk kez örneklerini gördüğümde gözüm bir hayli korkmuştu açıkçası. bu kadar

başarılı fotoğrafları nasıl yapıyorlardı? hele benim gibi çöp adamı çizerken bile 8 kere karalama yapan birisi için imkansız bir işti sanırım.. sonradan deneye deneye anladım ki durum hiç de öyle değil.

bir kere sevgili prenses, internetten ilham alabilirsin. ben kendime birkaç tane fotoğraf seçip önce onları taklit etmeye çalıştım. bu taklit esnasında yöntemler hakkında çok şey keşfettim. sonrasında da öğrendiklerimi doğaçlama uygulamaya çalışırken çıkarttığım sonuçlara baktım. kimileri taklidini yapmaya çalıştığım fotoğrafın yanına ulaşamasa bile başka bir şey olmuştu ve olan şey de güzeldi. o yüzden denemekten korkma. bas denklanşöre gerisini getirirsin zaten.

bu işte asıl hikayemiz uzun pozlama. gece çekimi yapar gibi bir mantıkla makinamızı elimize alıyoruz. objektifimizden geçecek olan ışık miktarı karanlıktan dolayı az olacağından perdenin açık kalma süresini yeteceğini düşündüğümüz kadar uzun tutuyoruz ki negatifimizin üstüne yansıyacak olan objeler görünebilir olsun. ışıkla boyamada da mantık aynı. yine perdemizi uzun bir süre açık bırakıyoruz, elimizdeki ışık kaynağından gelecek olan çizimi filmimizin almasını sağlıyoruz.
kendi deneyimlerinden söyleyebileceğim ilk şey bu light graffiti işine hakim olmanın biraz zaman aldığı. ilk başlarda saçma sapan ve pek de yaratıcı olmayan sonuçlar elde ediyorsun genelde. o yüzden dijital bir makina işini pek bir kolaylaştırabilir. hem sonucu anında görüyorsun hem de yanlış pozlama yaptıysan hemen düzeltebiliyorsun. aslında baya da enerji harcatan bi iş, makinayı tripoda tak, self timera al, objektifin önüne koş, resmini hararetle çiz ve sonra yine makinanın başına geri koş. iki kişi olsan daha kolay.

benim bütün işlerini çok sevdiğim sevgili picasso bile 1949 yılında life dergisine verdiği bir röportajda light graffiti örneklerini bize o zamanlardan sunmuş.

3-5 pratik bilgiyle ilk denemen için biraz yol göstermiş olabiliriz belki..

- az ışıkta otomatik netleme pek işe yaramıycağından elle netlemeyi tercih edersen daha iyi olur. evdeysen ışığı açıp resmini yapacağın yeri belirleyip objektifini oraya netlersen sonradan “ah bulanık olmuş fotoğraf” diye üzülmezsin.
- iso\asa ayarını 400-800 gibi bir ayara getirirsen, fotoğrafın ışığa daha duyarlı olmasını sağlayabilirsin. ne kadar yüksek iso o kadar gren ama karanlıkta da o kadar iyi performans. iso’nu yükseltirsen daha kısa pozlama süreleri verebilirsin.
- eğer fotoğrafta kendin görünmek istemiyorsan sadece ışık olsun diyorsan üstüne siyah bişeyler giymende fayda var. böylece karanlık kamuflajından yararlanarak fotoğrafında sadece ışıkla çizdiğin şeklin görünmesini sağlayabilirsin.

ve birkaç tane de eğlenceli ipucu:
- eline şu elektrikler kesilince kendinden devreye giren beyaz ışık veren lambalardan aldığını düşün. aralara atkı, çorap gibi kimi kumaşlarla şeritler yaparsan o şeritlerin denk geleceği yerler karanlık olacağından sanki elinde çizgili bir ışık kaynağı varmış gibi makinayı kandırabilirsin.
- ve ya fener olduğunu düşünelim. yine aynı şekilde üstüne değişik renklerde selobantlar yapıştırırsan farklı renkler elde edebilirsin.
- jonglör bir arkadaşın varsa ve o arkadaşının ışıklı oyuncakları varsa kendisi performans sergilerken sen de bir yandan denemelerini yapabilirsin.
- illa elinde bir ışık kaynağıyla hareket eden sen olmak zorunda da değilsin. feneri yak ve makinanı tripoddan çıkar, makinanı hareket ettir bir de öyle dene. (kinetik fotoğraf deniyor buna da)

yöntem kısaca böyle prenses. denemesi bedava. ekipmanını kap ışığa koş şimdi hadi!

Paris metrosunda bir fotoğraf makinesi bulduktan sonra, Avrupa sokak sanatı çevrelerini turlar ve mesajlarını duvarları kullanarak ileten insanları takip eder. Sonra, dikey limitler üzerine çalışmaya başlar, gelip geçen insanları ve hayatın akışını kimi zaman yasak yeraltından kimi zaman da başkentin çatılarından izleyerek.

2006 yılında bir jenerasyonun portresini kotardı, Paris’in bir burjuva mahallesine dev boyutlarda postaladığı sehir serserilerin portreleri ile. Bu illegal proje Paris belediye sarayının binalarını JR’in fotoğrafları ile kaplaması ile “legal” oldu.

2007 yılında, Marco ile birlikte, yüz yüze projesini, dünyanın en büyük illegal fotoğraf sergisini gerçekleştirdi. JR, devasa boyutlardaki İsrailli ve Filistinlilerin yüz yüze portrelerini sekiz Filistin ve İsrail şehrinde, Güvenlik Kordonu/Ayrılık Duvarının iki yüzüne yapıstırdı. Uzmanlar imkansız olduğunu söylediler. O yine de yaptı.

2008 yılında, uzun bir uluslararası yolculuğa çıktı “Kadınlar” için, genellikle çatışmanın hedefi olan kadınların asaletini vurgulayan bir proje için. Tabi ki, dünyayı değiştirmedi proje, ama bazen hiç beklenmedik yerde bir kahkaha değiştirebileceğini hayal ettirebiliyor insana.

JR Paris’in gecekondularına yayılan “İstilacı Sanat” üretiyor, orta doğunun duvarlarına yayılan, Afrika’nn kırık dökük köprülerine veya Brezilya’nın favelalarına yayılan. En alt gelir seviyesinde yaşayan insanlar tamamen gereksiz bir şeyi keşfediyorlar. Ve onu sadece görmüyorlar, onu yapıyorlar. Yaşlı bir kadın bir gün için model oluyor; bazı çocuklar bir haftalığına sanatçı oluyorlar. Sanat dünyasında, aktörleri spekülatörlerden ayıran bir sahne yok.

Bu yerel sergilerden sonra imajlar, insanların onları kendi tecrübeleri ışığında yorumladıkları Londra, New York, Berlin, veya Amsterdam’a transfer ediliyorlar.

Kendisi anonim kaldığı ve surat yapan insanların devasa portrelerini açıklamadığı için özne/kahraman ve gelip-geçen/yorumlayan arasındaki bir karşılaşmaya sahneyi boş bırakıyor JR.

İşte bu JR’in çalıştığı şey. Soru sordurtmak…

Bu yazı JR’in kendi sitesinden alınmıştır.

Türkçeye çeviren: NazIm

İşte sıklıkla Truc Troc aktivitesini organize etme fikri de böyle gelişiyor. 1975 yılında Malou şatosunda, 200 sanatçı işlerini bedavaya sergiliyor ve ziyaretçiler takas yöntemiyle bu işleri kiralayabiliyor. Mesela senin iş iki ay benim ofiste dursun, karşılığında sen iki ay boyunca benim arabamı kullan gibi. Böylece sanatçı ihtiyaçlarını karşılıyabiliyor ve geçici olarak işlerini değişik mekanlarda segileme fırsatı buluyor; öte yandan, sanat meraklısı kişi de beğendiği işi mekanında bulundurarak pek çok emeğin sonrasında ortaya çıkan işe ev sahipliği yapıyor. 1972 yılında gerçekleşen bu ilk Truc Troc organizasyonunun tadı, Avrupa sanat camiasının damağında kalıyor ki bunu düzenli olarak yinelemeye karar veriyorlar.

Ben de kendimi şanslı sayıyorum ki 2010 yılında altıncısı düzenlenen Truc Troc festivalini görme fırsatı yakaladım. Sergi iki gün, bir gece açık kaldı ve toplamda 100 sanatçının işlerini yaklaşık iki bin kişi görebildi. Tabi bir kısım görmekle de kalmadı, değiş tokuş usulüyle beğendiği işlere ev sahipliği yapma şansını yakaladı. Ben, güneşli bir Pazar günü öğle saatinde gidip önce kapısından ana yola sarkan yüzlerce kişilik kuyrukta bekledikten sonra iki saatimi bu mekanda geçirdim. Serginin güzelliği, Prenses, interaktif olması. Şöyle ki… Bu değiş tokuş işinin yürüyebilmesi için sergi kapısından girerken sana post-it tabir ettiğimiz yapışan kağıtçıklar ve bir kalem veriyorlar ki beğendiğin bir eseri kiralamak için sanatçıya ne sunabileceğini ve iletişim bilgilerini yazabil ki sanatçının kafasına yatarsa seni arasın ve değiş tokuşu kabul etsin. Böylece sergiyi gezerken işleri görmekle kalmıyor, aynı zamanda kendin gibi gezen diğer ziyaretçilerin beğendiği işleri ve neyle değiş tokuş etmeye hevesli olduklarını görebiliyorsun. Ben çok eğlendim bu yorumları okurken! Bazı teklifler mesela Paris’de bir haftasonu, en pahalı restoranda akşam yemeği, sanat işlerinin değiş tokuşu, galeri sahipleri mesela kendi galerilerinde sergileme teklifi yapmış, bazıları dünya barışıyla sanatçının işini değiş tokuş yapmayı teklif etmiş…gibi… Böylece sanatçı kendi ihtiyacına göre (bir galeride sergileyip sanat camiasında isim mi yapmak istiyor veya Paris’te bir haftasonu kafasını mı dağıtmak istiyor, artık her neyse) bu teklifleri değerlendirip işini kiraya verme fikrini gözden geçiriyor.

Bu organizasyonun finansmanı için Kanada’lı Perrier soda firmasının ana sponsorluğunu almışlar. Perrier hem festival mekanı Bozar sanat merkezindeki giderleri ödemiş hem de bedava çay, kahve, soda tabi ki ve poğaça, kurabiye servisiyle ziyaretçilerin kalbinde taht kurmuş. Her ne kadar Perrier şişelenmiş sodanın dağıtıcı firması, doğal kaynak yağmalayıcı Nestlefirması olduğundan keşke başka sponsor bulsalarmış da Nestle reklamı olmasaymış diye aklımdan geçirip (hani demokratik kıyak, pek demokratik olmayan çok uluslu bir şirkete de kıyak olmasaydı keşke) kendilerine bunu yazdıysam da belki sonraki yıllarda çoklu sponsorluğa başlarlar da zengin tek bir sponsora muhtaç kalmazlar diye umut ediyorum. Ve de umuyorum ki demokratik kıyak arzusuyla yanıp tutuşan sanatçılar biraraya gelip bu gibi Zihni Sinir fikirleriyle işlerini paylaşma fırsatı yaratabilirler de böylece hem kendilerini hem de sanat severleri sergi mekanı sahiplerinin boyundurluğundan kurtarırlar!

balmorhea dünyanın en iyi gruplarından biri değil, olmaları da gerekmiyor elbet… ben kendilerini internetten dinlediğim karışık bir playlistin içinde birden çalmaya başladıklarında remembrance isimli şarkılarıyla tanıdım. parça çalmaya başladığı an bilgisayarın başına koşup neymiş bu diyip o gün başka birşey dinleyemedim. bir nevi ilk görüşte aşk.. explosions in the sky’ın distorsionsız hali gibiler. gitar çello piano melodika ve bas gitarın yanına biraz çay koy al sana balmorhea. çaydan başka bişey olmaz ama, kahvelik değiller -kahverengi değiller bi kere- düpedüz çaylar bu adamlar.

birçok parçaları için bundan bir filme soundtrack olurmuş diyorum içimden. bazı parçalar vardır görsellerini kendileri seçer, bazı parçalara da görselleri yedirmeye çalışırsın. balmorhea’nın bir çok parçası sanki kendisine filmini seçebilmek ister gibi dizilmiş.. amerika teksas’lı oldukları okuduğumda ilk başta şaşırdım, sonra sevindim. evet dedim, müzik yer, zaman, memleket tanımaz. etkilendikleri müzisyenler arasında ludvig van beethoven, arvo part ve john cage gibi isimleri görünce de içimi bir sevinç kapladı. şimdilik üç tane albümleri var, ilki kendi isimleriyle 2007′de çıkmış. ikincisi river arms ve sonuncusu da 2009′da çıkan all is wild, all is silent..

aşağıdaki parça benim onları keşfettiğim remembrance isimli parçanın bir sanat galerisinde çekilmiş videosu. kulaklarından öperim prenses.

Balmorhea “Untitled 2″ from Retread Sessions on Vimeo.

Nedir bu Aikido? Bu soruyu çok severim. Çünkü bu soru tuzaktaki yemdir aslında. Başına geleceklerden habersiz, öğrenmeye aç arkadaşım sakince yanıma yaklaşır ve bunu sorar. Neden aikido? İşte o anda avını bekleyen bir kaplan gibi, yıllarca eğitilmiş reflekslerimle atılır ve anlatmaya başlarım. Köşeye sıkışan avım, kaçamak sorularla dikkatimi dağıtmaya çalışır. “Greenpeace’cisin, şiddet karşıtısın, ama kılıç diyon savaş sanatı diyon nasıl iş bu? Savaşın sanatı mı olur kardeşim? Hem bu adamlar kendi kendilerini yerden yere atıyolar. Bu aikido kandırmaca şov falan olmasın. Sokakta işe yarar mı ki acaba?” gibi ataklar tarafımca başarıyla savuşturulur ve kişi artık mindere adım atmaya hazırdır. O yüzden ey okur sorunu seç ve gerçekle yüzleşmeye hazır ol, çünkü kalem kılıçtan keskindir.

Öncelikle 3 kelimeden bahsediyoruz aslında. Ai (uyum, birleşme), Ki (ruh, yaşam gücü ya da evrensel enerji) ve Do (yol, sanat, çince tao). Bunlardan başka bir kelime türetiyoruz ve Aiki (yaşamla ya da enerjiyle uyum) diyoruz. Peki bu uyum nasıl oluyor dediğinde ise Aikido (yaşamla uyumun yolu / sanatı) diyoruz. Sadece şu üç kelimenin anlamlarını ve Japonca yazılımları olan kanjilerini incelemeye kalksak apayrı bir yazı çıkar. En basit anlamıyla Aikido, enerjiyi merkezsel ve dairesel hareketler kullanarak yönlendirmeyi, rakibin gücünü kendine karşı kullanmayı sağlayan bir savaş sanatıdır. Aikido teknikleri güce güçle, öfkeye öfkeyle karşılık vermek yerine, çatışmanın içine girerek onu yönlendirmeyi ve çözümlemeyi öğretir. 1900lerin başlarında O’Sensei Morihei Ueshiba tarafından kurulmuş olsa da kökleri yüzyıllar öncesine, samuray okullarına ve Daito Ryu Aikijutsu gibi eski sanatlara dayanır.

Bir japon atasözü der ki “ Duy unut, gör hatırla, yap öğren”. Buna istinaden evde ilk aikido denememizi yaparak başlayabiliriz. Yapalım öğrenelim bölümümüzde bir adet topaç alın, düz bir zemine atarak tek bir nokta üzerinde nasıl hızla döndüğünü görün. İkinci kez atın ve hızla dönerken parmak ucuyla topaça yan yüzeyinden dokunun. Dengeyi kaybedip sağa sola savruldu değil mi? Şimdi topaçı üçüncü kez atın ve bu kez dönerken tam tepesindeki sivri noktadan hafifçe dokunun. Bir süre daha parmağınız altında dönecek, sonra yavaşlayıp duracaktır. Bir yere savrulmadan kontrol altına alınmıştır. Tebrik ederim, çatışmanın merkezini kontrol altına alarak ilk aikido deneyimizi yaşamış oldunuz ve bunu sağa sola savrulan bir insana uygulamak mümkündür.

O'Sensei Morihei Ueshiba

Aikido aslında ruhsal sonuçlar doğuran fikizsel bir çalışmadır. Durumlara göre refleksleri geliştir, böylece fiziksel şiddetten kendini koruyabilirsin. Ama sanıldığı gibi bu nihai hedef değil sadece başlangıçtır. Bu fiziksel çalışmalar, teknikler, izlerken gördüğümüz yerden yere atılmalar, kol bükmeler (başka bir deyişle kendini koruma) amaç değil, yalnızca sistemin araçları, enstrümanlarıdır. Enstrümana hakim olmadan beste yapılamayacağı gibi, tekniklere hakim olmadan da stratejiler kavranılamaz. Yıllar öncesinden gelen, insanların birbirlerini kılıçla öldürebilmeleri için geliştirilmiş teknikler, onların arkasında yatan stratejileri anlamak ve içselleştirmek için sayısız tekrarla çalışılır. Strateji derken çok geniş bir kavramdan bahsediyorum. Öyle ki çağlar ve enstrümanlar değişse de ana fikir hep aynı kalıyor. O yüzden bu yazıda geçen saldırı ve çatışma gibi kelimeleri sadece fiziksel olarak algılamak Aikido’nun nihai hedefini ıskalamak olur. Şiddet çok farklı çeşitlerde, hayatımızın her aşamasında karşımıza çıkabilir ve strateji doğru anlaşıldıysa her seferinde de işe yarar.

Örneğin, onlarca enstrümanın aynı anda uyumla bir besteyi çalmalarını sağlayan besteci de belli bir stratejiyi izler. Onun yaptığı şey sesleri doğru mesafelerle yerleştirmektir. Başka bir deyişle sesler arasındaki boşlukları doğru biçimde sıralamaktır. Anlamsız sesler bütünü, bu boşluklar sayesinde müziğe dönüşür. Davulun vuruşları arasındaki boşluk, kemanla kontrbas arasındaki boşluk, gitarın telleri arasındaki boşluk, notalar arasındaki boşluk… Hepsi sayılmış hesaplanmış ve muhteşem bir uyumla dizilmiştir. Böylece beste ortaya çıkar. Birşarkıdaseslerarasındakiboşluklarısildiğinizidüşününsonuçbirhaylirahatsızediciolacaktır. Diğer taraftan karanlık bir sokakta bir takım kötü adamlarla karşılaşıldığında , ilk hesaplanılan şey yine boşluklardır. Tabi hesaplamak derken düşünmeyi, toplamayı çıkarmayı kastetmiyorum. İçgüdüsel olarak bir anda oluverir bu. Kişiler arasındaki boşluk, ilk adamla aradaki boşluk, yandaki duvarla, gerideki arabayla, yerdeki sopayla aradaki boşluk.. Zihin hızla bu boşlukları sıralandırır ve beden birinden diğerine akar (en büyük boşluk geride kaldıysa, o yöne koşarak uzaklaşılır). Çatışma ya da korunma düşüncesi olmadan, sadece boşlukların ritmini tutarak çatışmanın içinden geçer, onu yönlendirir ve böylece zarar görmez. Aynı şekilde büyük bir ordu da boşlukları hesaplayarak hareket eder. Hatta siyasetçisinden aktivistine kadar herkes bunu yapar ama çoğu zaman farkında olmadan yapar. Yaptığınız şeyin farkında olmaksa işinizi kolaylaştırır. Kaçan kovalanır lafını duyduğunuzda bunun bir savaş sanatı stratejisi örneği olduğunu düşünmemiştiniz. Hiç mi sevgiliyi aramayayım da meraklansın arasın demedin okur. Al sana boşluk stratejisi. Al sana savaş sanatı.

Tüm bu zihinsel ve bedensel gelişimin yanında bu işin en çekici taraflarından bir tanesi ise dojodur. (Dojo: Sanatın pratiğinin yapıldığı yer, “yol”un mekanı) Bir arınma mekanı olan dojoda herşey kurallara bağlıdır, disiplin sıkıdır. Cisimlerden sadeleştirilmiş güzelliğiyle güçlü bir enerjisi olan dojo, Zen’in cisimleşmiş hali gibidir. Gün boyu, sürekli veri bombardımanına tutulmuş beyin dojoya girdiğinde yaşamını ve kendisine dair herşeyi dışarıda bırakır. İlk zamanlarda bu zor olsa da bir süre sonra sihirli bir değnek dokunmuş gibi kendiliğinden gerçekleşir. Günlük karmaşanın içinde bu birçoğumuzun arayıpta bulamadığı bir dinginliktir aslında. Artık insan dojoda geçirdiği saaatler boyunca sanatıyla başbaşadır. Teknikleri uygulayabilmek için zihin sürekli odaklanmış haldedir, çünkü en ufak bir dikkatsizlik acıya ve sakatlanmaya sebep olabilir. Odaklanma kapasitesi mecburen artarken, beden her türlü saldırı karşısında kenara çekilip, üstün pozisyon aldıktan sonra, saldırgana uyum sağlamayı öğrenir. Bunun doğal sonucu olarak saldırıdan kaynaklanan korku, yerini uyum duygusuna bırakır. Artık sadece beden değil, zihin de üstün pozisyondadır.

Birgün dojoda bir antreman izleme şansınız olursa, daha anlaşılır olacaktır. Aikido, izleyen insanlarda her zaman güçlü bir birliktelik, uyum, denge ve estetik duygusu yaratır. Aynen güzel bir besteyi gözleriniz kapalı dinlerken etkilenmeniz gibi birşeydir bu. İki usta aikidocu siyah beyaz kıyafetleriyle adeta yinyang figürünün canlı bir örneğini oluşturarak birleşirler. Saldırı ve savunmanın eriyip birleştiği, iki kişinin rakip olmayı bırakıp bütün olduğu anlarda oluşan farkındalık nihayetinde, öfke ve şiddetle saldıran insanla bile bütün olduğumuz gerçeğini öğretir. Bu anlayış, evrenin kusursuz bütünlüğünü farkına varmaya götüren yolu açar. Zamanla insan özel olmadığını, bunun parçası olduğunu anladığında zihin egonun oyunlarından, tutkularından ve saldırganlığından arınır. Bu felsefi ya da akılsal bir arınma değil içgüdüsel bir dönüşüm olur. O zaman insan gerçekten şiddetsiz ve çevresindeki şiddeti uyuma dönüştürebilme yeteneğine sahip bir bireye dönüşür. Evet aynen o filmlerdeki ak sakallı, sabırlı, sakin üstad gibi…

Biliyorum, evet yine iki satırda hooop diye verdim hayatın anlamını. Bunları bilmek bu kadar basit gerçekten. Ama bunları anlamak ve yaşamaksa tüm bir ömrü dojoda, kendi içsel arayışını sürdürerek geçirmek demek. Benim gibi yolun başında bir öğrencinin yapabileceği ise, hayat boyu sürecek bu yolda, kendini keşfetmenin heyecanını paylaşmaya çabalamaktan öte değil.

Ak sakallı üstad demişken O’Sensei Morihei Ueshiba’yı anmadan olmaz (bu arada O’sensei büyük hoca anlamına gelir). O, Aikido’nun gerçek bir budo olduğunu söyler. Budo kelimesini, batı dillerine savaş sanatı olarak çevirsekte bu bana hep eksik bir çeviri gibi gelmiştir. Japoncadaki kelime anlamı “mızrağı durdurmak” olan Budo savaşçının yolunu, sarsılmaz ruhunu, disiplinini, yaşamını ima eder ve ak sakallı sensei der ki:

“Budo’nun amacı yaşamı uzatmaktır, kısaltmak değil. Budo rakibinizi güçle devirmek ya da dünyayı silahlarla yok oluşa sürüklemek için bir araç değildir. Gerçek Budo evrenin ruhunu kabul etmek, dünya barışını korumak, doğadaki herşeyi doğru bir şekilde üretmek, yetiştirmek ve korumaktır.”
O’Sensei Morihei Ueshiba.

dedim ki cebine bir lomo koysak, sarayının her yerini çekip bize göndersen, nasıl olur?

ben oldum olası tam olmayan, hatalı, çirkin, birilerine rahatsızlık verebilecek işleri sevdim. orasında burasında kusur olan, yarım kalan, genel estetik kurallarına uymayan işleri.. lomo bunu isteyerek yapmak için harika bir fırsat. eline aldığında bırakmak istemeyeceğin seni sokağa çıkmak için zorlayacak eskilerden kalma bir fotoğraf makinası. bir çeşit alt-kültür aslında. fotoğraf makinelerinin converse’i bile diyebiliriz belki. hafif, ucuz(?!), basit ve kullanışlı.

lomo ilk olarak rusya’da ajanların kullanması için üretilmiş. küçük olması, hafif olması ve pratikliği nedeniyle sokakta, yolda olan insana hitap etmeye başlamış bir süre sonra. 80lerde prag’a tatile giden üç gençten bir tanesi ikinci el bir dükkanda lomo compact automat (lc-a) bulmuş. seyahatinin tüm anlarını bu makina ile kaydetmiş ve negatifi bastırdığında ortaya çıkanlardan çok etkilenmiş. renkler, açılar derken makina kulaktan kulağa bir şekilde yayılmaya başlamış. gencin çektiği fotoğrafların diğerlerinden farklı olmasının sebebi lc-a’nın üstündeki 32mm.lik merceğin yapısı.. mercek üretim şekli sayesinde görüntüde bozulmalara, renklerde sapmalara ve aslında bir çok kişiye “hata” gibi gelebilecek kareler çıkmasına sebep oluyor.

lomo’nun tüm derdi de aslında bu. kuralsız bir fotoğraf çekme anlayışı. yamuk kareler, sarı gökyüzleri, mavi insan suratları, kadrajdan çıkmış objeler, fazla boş alanlar, bulanıklıklar vs.. bir fotoğraf kursuna gitsen öğreneceğin herşeyin tam tersi yani. lomo bunun için kendisine 10 altın kural belirlemiş: (kuralsızlık derken, kendisine kural mı belirlemiş?)

1. kameranı gittiğin yer yere götür.
2. her an kullan, gece ya da gündüz.
3. hayatının bir parçası haline getir.
4. mümkün olduğunca bel hizasından çekim yap.
5. objelere mümkün olduğunca yaklaş.
6. düşünme.
7. hızlı ol.
8. çekerken neyin fotoğrafını çekiyor olduğunu bilmek zorunda değilsin.
9. sonrasında da neyin fotoğrafını çekmiş olduğunu bilmek zorunda değilsin.
10. hiçbir kuralı umursama!

şu bel hizasından fotoğraf çekme hadisesine değinmek istiyorum biraz. yaklaşık 9 senedir fotoğraf çekmeye çalışan birisi olarak elime lomoyu aldığımda kimi şeyleri çok otomatik yaptığımı farkettim. herşeyden önce bir lomoda makinayı gözünüze götürsen dahi çekeceğin karenin ne olacağını ya da neye yakın olacağını bilemezsin. çünkü mercekte illaki bir gariplik vardır ve bu vizöre yansımaz. yani ister bir kareyi 4′e bölen makinalardan, ister balık gözü, istersen de renkleri patlatan lomo’dan al, vizör hiçbir işine yaramaz. aslında biraz da bu yüzden bel hizasından çekim yapmak mantıklı. henüz 1. filmimi bitirmek üzereyken 32 pozdur denklanşöre basmadan önce makinayı gözüme götürmemeyi öğretemedim kendime. öğrenilmesi gereken birşey olduğundan değil, bu makinayla buna gerek olmadığından. kurallardan biri olan “hızlı ol”‘u da yapamıyorsun böylece, hızlı olmak bir yandan doğaçlama imkanını da arttırıyor çünkü. neyse zamanla alışıcağımı biliyorum.

lomoyla ilgili bir diğer şey de filmleri ve banyosu. herşeyden önce lomo negatif film kullanıyor. yani şimdiki çoğu makinanın olduğu gibi dijital değil, banyo yaptırman gereken filmlerden. çektiğin fotoğrafı hemen görememek, denklanşöre her bastığında merak etmek en azından kendi adıma özlemiş olduğum bir hismiş. makinayı dükkandan alıp eve geldiğimde hemen kullanmak için film takmam gerekliydi ve negatifi elime alınca ne kadar uzun zamandır analog bir makinaya film takmadığımı farkettim. biraz tırsarak (ya filmi doğru takamazsam da çektiğim herşey çöp olur diyerek) tedirgin ellerle filmi taktım. 6-7 poz çektikten sonra kullanma kılavuzundaki bir ibareden filmi yanlış taktığımı anlayıp ilk ruloyu çöp ettim..

gelelim filmlerine ve banyosuna. lomo’da normal/bildiğimiz negatif filmi kullanabilirsin. hatta mümkünse fotoğrafçıya gidip bayat filmlerden alman daha mantıklı olur. hem çok daha ucuz olurlar hem de bir nevi geri dönüşüm. ayrıca lomo’da pozitif yani dia filmleri de kullanabilirsin. burda cross processing denilen çapraz banyo tekniğine geliyoruz. aldığın dia filmi (yani pozitif filmi) normal bildiğimiz negatif filmin kimyasallarıyla banyo ettirirsen lomo’ndan daha eğlenceli sonuçlar alabilirsin. bir nevi hatalı yıkama.. (ufak bir ipucu: dia filmini normal negatif filmin banyosuyla yıkatırsan renkleri daha parlak/doygun kareler elde edersin.)

şimdi biraz da lomo’nun çeşitlerine bakalım. aslında temelde benzer mantığa dayalı bir çok lomo tipi var.
yazının başında bahsettiğim lc-a modeli en eski model olması sebebiyle kendi sitelerinde bile 250 euro gibi çok çok bir paraya satılıyor.
diğer modeller genellikle 40 ile 90 euro arasında oynuyor. diana, holga, balıkgözü (fisheye), çoklu lens, renk patlatan gibi temel seçenekler var. makinana aksesuar ekledikçe fiyatın artabilir. temelde basit bir makina olduğu için    eklenen flaş, uzun pozlama gibi özellikler fiyatta değişiklikler yapıyor ne yazık ki. türkiye’de nerelerden alınır pek bilmiyorum, muhtemelen sirkeci’deki hayyam pasajına gitsen bulabilirsin ya da internetten sipariş vermek de mantıklı olabilir veya yurtdışına çıkan bir arkadaşından isteyebilirsin. genelde dükkanlar kendi fiyatlarını belirledikleri için türkiyeden alırken dikkat etmek lazım. kimilerine göre çok moda/trendy birşey olduğu için normalden fazla para vermek pek akıllıca olmayabilir. ne kadar çok fotoğraf o kadar baskı parası evet ama dediğim gibi bayat film alarak belki bu maliyeti biraz azaltabilirsin. hatta ve hatta kendisi de lomo kullanan bir fotoğrafçı bulursan baskı aşamasında pek de eğlenebilirsin.

lomonu aldıktan sonra flaşının önüne renkli jelatinler yapıştırarak, objektifin önüne büyüteç tutarak, kafanın üstüne yerleştirip zıplayarak ve daha hayal edebileceğin kadar çok yöntemle fotoğraf çekebilirsin. bunları herhangi bir makinayla da yapabilirsin elbet ama dijital olmayan, “beğenmedim sileyim” opsiyonun hemen o anda bulunmayan bir aletle yapmak işin keyifli yanı. tabii bir de tüm bunları dslr makinayla çektiğin fotoğraflara photoshop ya da herhangi bir fotoğraf editleyebileceğin bir programla yapmak da var.

evet bunlar lomo’yla yapabileceklerin. aslında uyduruk, hafif ve çıt desen kırılacak gibi duran bir fotoğraf makinası için neden bu kadar yazı devirdim.. lomo kendi içinde bir sosyal kültür, fotoğraf çekmek de öyle. çektiklerini internette galonla bulabileceğin paylaşım sitelerine koymak, yorum almak yapmak bunların hepsi lomonun içinde de var (bu arada çok popüler bir fotoğraf paylaşım sitesinde üye olucam diye çektiklerimi bir ben biliyorum, yok yorum yap, şu kadar puan topla, şu sayıda foto yükle de anca öyle alırız seni gibi). lomo bir tarafıyla pazarlama harikası. gidip sovyetlere “sizin makinanızı birileri baştacı etti” desen bir zamanlar kıçlarıyla gülerlerdi belki. birçok ülkede üzerine seminerler, toplaşmalar ve organizasyonlar, sergiler, yarışmalar yapılan lomo sana kendini bir altkültüre aitmişsin gibi hissettirmek için kendisine bir sebep yaratmış da olabilir.

lomonun keyfi sürprizli olmasında bana göre. aklını başka bir şekilde kullanmana vesile olması, alışkanlıklarını anlık da olsa kenara koydurtması.

Biyografi

Escher 17 Haziran 1898′de Hollandanin Leeuwarden sehrinde dunyaya gelir. Ilk ve orta okulda pek basarili degildir, ama neyse ki cizim yetenegi ortaokulda iken hocasi F. W. van der Haagen tarafindan farkedilir. Orta okuldan sonra Harlem’a Mimari ve Dekoratif Sanatlar okuluna mimarlik egitimi almak icin gider. Harlem’de hoca olan Holandali sanatci Jessurun de Mesquita Escher’in yetegini fark eder ve mimarligi birakmasini onerir. Escher onerisini kabul eder ve 1919′dan 1922′ye kadar Jessurun de Mesquita’in altinda grafik egitimi alir. 1922′de artik cizim ve agac isleme konusunda yeterince egitim aldigini dusundugunden okulu birakir ve Italya’da gezilerine baslar. 1922′den 1937′ye kadar Escher Guney Italya ve Ispanya’nin muhtesem manzararinda yuruyerek dolasir. Genellikle baharlari ve yazlari dolasiyor ve ilgisi ceken seylerin cizimlerini yapiyordu, kislari ise cizimlerinin icinden sectiklerinin baskilirini yapmakla ugrasiyordu.

1924′de Jetta Umiker ile Italya’da evlenir ve 1935 yilina kadar birlikte Roma’da yasarlar. 1935 yilinda Italya’daki politik atmosfer yuzunen Isvicre’de Chateau d’Oex’e tasinip iki yil orada kalirlar. 1936 yilinin Mayis ayindan Haziran ayina kadar olan donemde Itlaya ve Ispanya’daki son calisma gezisini yapar. Bu gezide Kordoba’daki El Hamra sarayi ve La Mezquite camisindeki Magriplilerin mozaiklerinin detayli kopyalarini yapar. 1937′de Bruksel yakinlarinda ki Ukkel adli kucuk bir kasabaya yerlesirler. 1941′de ise Hollandaya geri donup, 1970 yilina kadar yasadigi Baarn’a yerlesirler. 1970′de Laren’e tasinir ki burada da 27 Mart 1972′de olur.

Neden Grafik?

Ben her zaman “Neden sunda calismak varken bunda calismayi sectin?” sorusunu  cok ilginc ve onemli bulurum. Ozellikle calisalan disiplinde birden cok secenek oldugunda. Mesela, Bach’a gidip resim dururken neden muzigi sectigin diye sormak abzurd olur, ama Glenn Gould’a misal cello yerine neden piano’yu sectin diye sormak cok ilginc olabilir. Escher gibi cizim konusunda asmis bir yetenege sahip biri icin de neden resim veya baska bir gorsel alan degil de grafik diye sormadan edemedim. Belki calistigi konularda resimler yapmis olsa idi cok daha unlu olabilirdi. Sorumun cevabini arkadaslarindan birine yazdigi bir mektupta buldum, ki bu mektupta acik sozlulukle ve etkileyici bir bicimde grafik sanatlarina olan tutkusunun sebeplerini soyle siraliyor:

1. Tekrar etmeye duyulan arzu
2. Zanaatin guzelligi
3. Teknigin dayattigi sinirlamalar

Escher cogunlukla agac oymaciligi, lithografi ve mezzotint tekniklerini kullandi. Agac oymaciliginda gercekten cok iyiydi. Baska teknikleri denediyse de, sonuclardan memnun kalmadi. Her halde yuzeylerle calismaktan hoslandigi soylersek yanilmis olmayiz.

Matematik ve Kontrastlar

Escher’in normal bir matematik egitimi yoktu, yine de cizimleri guclu matematiksel ogeler ve cagrisimlarla dolu. Aslinda, okuldayken matematikte berbatti. Bazi matematik derslerinden kalmis zamaninda. Onun matematik anlayisi biraz daha sezgisel ve hayal gucune dayali. Okuldayken geometride cok daha iyiydi. 1936 yilinda hayati boyunca surcek olan simetri ve duzen ile olan ilgisi basladi, ozellikle El Hamra sarayinda gordugu mozaiklerden sonra. Takip eden yillarda duzlemsel simetri gruplarini calisip bu matematiksel kavramdan esinlenilmis agac kesimleri yapti. 1941 yili civarinda renk tabanli bolmeyi inceledi ve kombinasyonlari sekil, renk ve simetri ozelliklerine gore kategorize etme sistemi gelistirdi ki bu sistem daha sonra matematikciler tarafindan kristallografi adiyla adlandirildi. 1956 yili civarinda sonsuzlugu duzlem uzerinde temsil etme uzerine calismaya basladi. Bu calismalar Escher’i hiberbolik mozaik dosemeye, yani hiperbolik duzlemin bir duzen ile dosenmesine, goturdu. Deformasyon sonrasi degismeyen ozlliklerin calismasi olan topoloji ile de ilgilendi bir sure.

Hic bir sey anlamdigimiz matematiksel nosyonlari bir yana birakip Escher’deki kontrast gibi daha elle tutulabilir kavramlara baksak hepimizin hayrina olur sanirim. Yine arkadaslarina yazdigi bir mektupta Escher “Duyular kontrastlari algilayabildigi surece ancak hayat mumkundur…Hicbir imajin, hicbir formun, her hangi bir rengin bir tonun bile kendi kendine “varolamayacagini”; goz ile gozlemlenebilen her seyde bizim ancak iliskileri ve kontraslari kastettigimizi fark etmek buyuleyici degil mi? Eger bir nicelik baska bir nicelik ile karsilastirilamazsa, hic bir nicelik varolmaz. ” diye yazar. Siyah ve beyaz arasindaki guclu kontrastlari ile grafik sanatlari, kontrastan bu derece buyulenmis birisi icin her halde en uygun yol. Fakat Escher’in kontrast duskunlugu bence sadece renk ve form ile sinirli degil. Onun icin normal perspektif ile bozulmus perspektif bir kontrast veriyor, veya duzenli simetrik bir obje ile cope atilmis kirik dokuk bir obje, veya gorecelilik kavrami kendi icinde kontrast yaratmak icin saysiz yol sunuyor, konkav konvex ile kontrast icinde, gun gece ile kontrast edilebilir veya iki boyut uc boyut ile kontrast edilebilir. Bu ve bunun gibi sayisiz yolla Escher grafiklerinde kontrastlar yaratti, ki bu calismalar garip duygular yaratmasinin otesinde oznenin kiyaslama ile saf algisina da neden oluyor.

Escher’in Grafiklerindeki Ana Temalar

Escher’in 1937′den onceki ve sonraki calismalarinda cok buyuk farklar var. Yukarida da bahsettigim gibi, 1937′ye kadar cok mobil, siklikla seyahat eden ve gordugunu cizen birisi. Bu devreye gercekligin gozlenmesi periyodu diyebiliriz. Bu periyodun cizimleri genellikle Guney Italya ve Ispanya’dan manzaralar ve mimari cizimler. Bu donemde yaptigi cizimler daha sonraki cizimlerine icerik saglayacakti.

1937′den sonra gercekligi gozlemlemiyordur daha fazla, hayal gucu ve zekasi devredir artik.Hayal gucunu harekete geciren ise Faslilarin eserleridir. En son calisma gezisinde El Hamra sarayinda gordugu Magriplilerin mozaik cizimleri ile buyulenir. Bir cogunu not defterlerine kopyalar ve dondugunde bu kopyalar uzerine calismaya baslar.

Bu mozaiklerde ki duzen ve simetri Escher’in ilk bakista etkileyen seydi. Ama Escher ayni zamanda bir figurun tanimlanabilir olmasiyla da kafayi bozmustu. Kendi deyisiyle:

“Faslilarin dininin onlara resim yapmayi yasaklamasi ne yazik! Bana oyle geliyor ki bazi zamanlarda elemanlarini yarattiklari soyut figurlerden cok daha kayda deger figurler gelistirmeye cok yaklasmislar. Bildigim kadariyla, hicbir Fasli sanatci baliklar, kertenkeleler veya insanlar gibi dogadan alinmis somut ve taninabilir figurleri yapi taslari olarak kullanmaya cesaret etmemis (veya bu fikirde mi akillarina gelmedi acaba?). Buna inanmak cok zor, taninabilir olmak benim icin o kadar onemli ki ben onsuz asla yapamam.”

Taninabilirlikle iligili takintisi, karsi koyamadigi Magriplilerin mozaiklerindeki duzen ve simetrinin cekiciligi ile birlesince soyut figurler yerine somut dogal figurlerle mozaik yapma fikri ortaya cikar.  Bu fikirden ortaya cikan ilk calismalardan biri Simetri Calismasi 91 adli simetrik bir bocek ile yapilmis bir mozaik. Bu calisma ayni zamanda Escher’in duzlemin duzenli bolunmesi diye adlandirdigi en zengin temasinin da baslangici oldu.

Bir kere fikre sahip olunca, daha sonra onunla deneme yanilma calismalari ile gelistirmek kolaydi. Duzlemi doldurma alaninda zaten yeterince incelenmis cevirme, aynada yansitma, egimini degistirme gibi, El Hamradaki mozaiklerde de olan teknikler vardi. Escher de bu teknikleri denemeye basladi. Figurun egimini degistirdi:

Degisik figurler kullandi:

Figurlerin ayna yansimalari ile mozaikler yapti:

Dogal figurlerle mozaik yapmada biraz rahatladikca, daha yeni seyler denemeye basladi. Bunlardan en onemli adim ucuncu boyutun resimlere dahil olmasi oldu. Once uc boyutlu bir kurdele uzerine iki boyutlu mozaigini yapti:

Ama ucuncu boyut bir kere isin icine girince, figurlerin kendisini de ucuncu boyuta tasimadan olmazdi.

Escher’in bu kugu resmine kadar kattettigi yol muthisti. Bu resimde artik kurdele uzerinde yapilan oynamalar sonucunda, kurdele kaybolup yerine kugulardan olusan matematikte sonsuzlugun sembolu olan yana yatmis sekiz figuru ortaya cikarken resim kavramsal bir boyut daha kazaniyor. Kugularin ucusu da olusturduklari sekil gibi sonsuz bir dongu icinde. Ote yandan, ucuncu boyutta arka plandaki baska bir obje ile degil, direk mozaigi olusturan kugularin kendisi ile veriliyor. Mozaigi olusturan figurlerinin ucuncu boyuta cikisi kesfedilmeyi bekleyen bir cok yeni kapiyi daha acar. Escher butun ogrendiklerini uc boyutlu hayvanlardan olusan, hic bir figurun bir birini tekrar etmedigi bir mozaikle ozetler:

Escher icin bir baska onemli hamle de figurlerin bir birlerine donusmeleri. Liberation (Ozgurluk) adli eserinde en altta siyah ve beyaz ucgenlerle baslayip, onlari hafif distort edip yukari ciktikca yavas yavas siyah ve beyaz kus figurlerinden bir mozaik ortaya cikmaya baslar. Daha sonra bu kuslar kendilerini iki boyutlu duzlemden de kurtarip, uc boyutlu uzayda ozgurce ucan kus figurlerine donusur.

Ozgurluk adli calismasi Escher’i de oldukca ozgurlestirir. Bir kere her hangi bir figur veya seklin baska bir figur veya sekle donusebilecegini kavradiginda, Escher gibi sonsuzluk ve hic bitmeyen dongulere hayran bir grafiker icin bir sonraki adim bir figuri daha buyuk veya daha kucuk olcekle kendine donusturmek olur. Kertenkeleler iste bu fikrin urunudur:

Burada resmin merkezindeki heksagonlar disari dogru ilerledikce kertenkelelere donusur. Escher bu grafikle tam anlamiyla tatmin olmaz cunku duzlem rastgele bir noktada sinirlandirilmistir, sinirlar keyfi olarak artirilip azaltilabilir ve tam bir butunluk teskil etmiyor.  Escher sorunu bu resim uzerinde biraz daha oynayip sonsuzlugu bir butunluk olarak temsil etmeyi mozaiklerin surekli bir birine donusmesiyle cozer:

Escher’in daha populer iki calismasi ile bitirelim. Bu calismalardan ilki “Gece ve Gunduz”

Bu cizimi yaratan fikir isik = gun ve karanlik = gece kontrasti. Zaten daha onceki calismalarinda da siyah ve beyazi bir birleri ile kontrast etmisti, yani fikir cok yabanci degildi. Ama bu temel fikir, uc boyutlu resimlerin kullanilmasi ve bir kasabanin gunduz goruntusunun ayni kasabanin gece goruntusu ile kontrast edilmesi ile bam baska bir noktaya cekiliyordu. Klasik bir Hollanda kasabasini kullandi, ki bu daha onceki seyahatlerinin repertuarindan geliyordu. Iki manzara resmi bir birinin ayna yansimasi, yani daha once mozaiklerde kullandigi ayna yansimasi teknigini kullaniyor yine. Ortada, tarlalar yukari dogru ciktikca siyah ve beyaz kuslara evriliyor ki bu da daha once “Ozgurluk” adli eserinde gordugumuz kuslarin bir birine donusumu. En yukarda baska bir donusum daha var. Soldan saga dogru gidildiginde gunduz gokyuzu beyaz kuslara donusur, sagdan sola gidildiginde ise gece gokyuzu siyah kuslara evrilir ki bu da daha once gordugumuz donusum tekniginin bir uygulamasi. Sonucta, resmin ortasina yerlestirilmis bir T sekli uzerinde es zamanli olarak toplam 3 donusum yaparak iki kasabaya bir birine baglar ve geceyle gunduzu kontrast eder.

Ikinci calisma “Kertenkeleler”:

Bu cizimde iki boyutlu duzlemdeki kertenkeleler uc boyutlu duzleme cikip bir tur atip tekrar iki boyuta donuyorlar. Cizim kitabi duzlem ve uzay arasinda, yani iki boyutlu dunya ile uc boyutlu dunya arasinda, bir gecis bolgesi gorevi goruyor. Bir mozaigin figurlerini uc boyutlu dunyaya tasima daha once gordugumuz bir tema. Ama bu sefer o donusumu cizim tekniklerindeki atraksiyonlarla yapmak yerine, kertenkele kavramindan faydalaniyor: Kertenkeleler tirmanabilir. Bir kertenkele bir kitaba tirmanirken uc boyutlu dunyaya da tirmanabilir. Bu resimde duzlemden uzaya donusum Escher’in diger calismalarina kiyasla resimsel olarak puruzsuz olmasa da, bu sefer donusum kavramsal olarak puruzsuz. Resme bakan kisi eger kertenkeleler hakkinda biraz bir sey biliyorsa resimsel bosluklari zihni ile cok rahat doldurabilir. Kertenkele bir kere duzlemden cikti mi, onun yasam dongusu de baslar. Yine klasik bir Escher temasi yani, dongusellik. Dodekaeder’in (Oniki yuzlu sekil) tepesinde hayatinin zirvesine ulasir. “Bir anlik duraksama, puflamak ve uflemek icin, yorgun ama huzurlu, ve sonra duzlemin seviyesine asigaya dogru olan yolculuguna devam eder, duzluk diyarina, ki burada bir simetri figuru fonksiyonuna kaldigi yerden devam eder.”

NazIm

Peki ya bati toplumlarinda? Mesela, bir kilisede ki hac isaretini veya ikonalari paramparca etseniz, ya da bir cami veya sinangoga bir zarar verseniz ne olur? Her halde sadece ceza alip hapse atilirsaniz kendizi sansli hissetmeniz lazim. Peki ya Mekke veya Kudus’de peygamberlerle dalga gecseniz, onlara kufur etseniz? Sag kalmaniz bile mucize olur her halde. Gecenlerde Danimarka’li bir karikaturist Hz. Muhammed’in bir karikaturunu cizdiginde kopan olaylari hatirlarsiniz. Karikaturist su anda Danimarka hukumeti tarafindan korunmaya alinmis ve saklanmis durumda. Din’de isler biraz ekstrem olsa da, olay sadece dinlerle sinirli degil. Bati toplumlarinda ulke bayraklari veya takim bayraklari bas ustunde tutulur, kufurlesmelerden cikan kavgalar gunluk yasantinin parcasidir. Neden acaba?

Problem, bati toplumlari seyleri onlari temsil eden seyler ile ozdeslestiriliyor. Yani, biz bir objeyi temsil eden sembolu o obje ile ozdeslestiriyoruz. Bu biraz kara buyu vodoo gibi aslinda. Bir insani temsil eden bir vodoo bebek yaptiginizda islem tamam, artik o insana yapmak istediginiz her seyi bebege yaparak elde edebilirsiniz. Bebek insani temsil ettiginden, yani insan icin bir sembol oldugundan, vodoo bebegi kendisine verilen zarari garip bir bicimde temsil ettigi insana iletir, ya da en azindan insanlar uzun yillar boyle olduguna inandi. Bugunlerde kimse vodoo buyulerine inanmasa da hepimiz vodoo buyulerinin altinda yatan temel prensibi bilincsiz bir sekilde var sayiyoruz. Temsili, temsil edilen seyden ayirt edemiyoruz. Temsile verilen her hangi bir zarar sanki temsil edilen seye verilmis gibidir bati toplumlarinda. Oysa dogu toplumlarinda temsil, temsil edilen seyden kati sekilde ayrilmistir.

Bu yazida 20 yuzyilin ilk yarisinda felsefe ve sanatta sembol ve obje ayriminda yasanan bir kavrayisin izlerini surucegim. Iki disiplinde de kendi araclarina yonelik artan ilgi bu farkindaliga sebep oldu. Fesefe’de, Frege’nin dil uzerine calismalari ve mantik alainda kaydedilen gelismeler butun felsefecilerin ilgisini insan diline cevirdi. Russell ve Wittgenstein’in dil uzerine calismalari ile dilin aslinda felsefi sembollerin realmi oldugu anlasildi. Dilde sembollerle temsil edilen objeleri ampirik yollarla kontrol edemedigin zaman, sade semboller uzerine yapilacak felsefi tartismalar anlamsiz olacaktir. Ote yanda sanatta fotografciligin gelisimi ve kubistlerin tanistirdigi yeni resimsel duzlem ilgiyi tualin duz yuzeyi ile uc boyutlu dunya arasindaki catismaya cevirdi. Bu catisma ise Magritte’nin unlu “Bu bir pipo degildir” deyisi ile vaftiz edilen temsili sanattin tamamen reddinin yolunu acti. Ben isin sanat yanina konsantre olucam, ama yeri geldikce de felsefe ve sanatta fikirlerin kesistigi yerlere de isaret edicem.

20. yuzyil illuzyonel temsilin konvansiyonel araclarinin cokusune sahit oldu. Gercek yuzey ile illuzyonel derinlik arasinda bir iliski kurmaya yarayan konvansiyonel araclar Ronansans sirasinda perspektifin tanitilmasiyla basladi. O gunden sonra gercek yuzey ile illuzyonel derinlik arasindaki kriz evrildi ve 20. yuzyilda sanatta temsilin tumden reddi ile sonlandi. Magritte’in calismalari ise bu cokusun tam kalbinde duruyor. Ama Magritte’in calismalarina yakindan bakmadan once biraz tarihsel arka plan verelim ki tansiyonu artiran ve Magritte’in calismalarinin onunu acan etmenleri gorelim.

Fotografciligin gelisimi bu etmenlerin en basinda geliyor. Joseph Nicephore Niepce 1826 yilinda ilk fotograf baskisini gerceklestirdiginde muhtemelen fotografin sadece soyal yasantimiza degil ayni zamanda sanat tarihine de yapacagi buyuk etkilerden habersizdi. Fotograf sanat tarihinde yeni bir sayfanin acilmasina sebep oldu cunku gercekligi temsil etmede yep yeni bir yol acti. 1871′den sonra kuru plaka (dry plate) fotograf makineleri ticari kullanima hazirdi. Kuru plakalar pozlama zamanlarini kisalti ve makinelere gezginlik saglayarak kandid fotografciligin onunu acti. 1888′de ise “Kodak” isimli ilk filmli kamera satisa sunuldu, ki bu fotografciliginin buyuk pazarinin onunu acti. 1900′de “Kodak” in daha ucuz ve gelismis versiyonu “Brownie” satisa sunuldu ve fotografciligi kitlelere yaydi.

Fotografciligin gelisimi resimde benzerlik yaratma ihtiyacini ortadan kadirdi. Fotografciliktan once resim benzerlik yaratma ve bu sekilde gercekligi temsil etme amacli olarak kullaniliyordu. Fotografcilik gelisip herkes icin ulasilabilir oldugunda, resim gercekligi benzerlik kurarak temsil etme fonksiyonunu yitirdi, cunku fotografcilik gercekligi benzerlik kurarak temsil etmede resimden acik ara daha iyiydi. Bir fotograf gordugumuzun aynisidir. Bu yuzden, insanlar resim yerine aile fotograflari veya portreler cekmeye basladilari. Insanlar fotograf gorduklerinde o seyin gercekligine inaniyorlar ve resim giderek sanatcinin hayal dunyasina itiliyordu. Resim artik gercekligi benzerlik kurarak temsil etmeye calissa bile, kimse ona inanmayacakti.

Resim zaten bu donemde tualin limitlerine yaklasiyordu, Cezanne siniri zorlayanlardandi. Cezanne alginin dogasiyla ilgileniyordu. Renklerle ve objeleri bizim algiladigimiz gibi temsil etmekle kafayi bozmustu. Aslinda gorsel algida iki hafif farkli perspektiften iki imaji beynimizde birlestirdigimizi fark eden de Cezanne’di. Benzeri bir etkiyi yakalamak icin iki hafif farkli perspektiften cizilmis objeyi tual uzerinde birlestirdi, ki bu kubistleri derinden etkileyecekti. Ayrica, Cezanne daha once esi benzeri gorulmemis bir gercekligi gozlemleme gercekciligi savasi icindeydi. Gozlemledigi gercekligi en gercek sekilde temsil edebilecek, bulabildigi en tutarli yontem onun icin resmin yuzeyini kucuk, genellikle tekrarlar iceren firca darbeleri ile bezemekti. Algiladigi seyleri basit formlara ve renk duzlemlerine ayirip yapisal olarak duzenleyerek, gozlemledigi obje hakkinda maksimum bilgi iceren imajlara ulasmaya calisti. Yine de gercekligi tuale aktarmanin, ne kadar denerse denesin imkansiz oldugu gerceginin farkinda olan Cezanne, her zaman umutsuzdu.

Cezanne’i babalari olarak kabul eden kubistler ronesansdan beri kullanilan perspektifi resimsel alan ile degistirdiler. Kubistlerin ki Cezanne’in iki perspektif methodunun degisik bir versiyonu idi aslinda. Bir objenin parcalari degisik perspektiflerden cizilip tualde tek bir objeye birlestiriliyordu. Kubistler resmin “gerceklige bir pencere” nosyonuna buyuk bir soru isareti koydular. Ronesansdan beri, temsil etme kabul edilebilir bir hile olarak gorulmustu hep. Kubistler ise perspektif methodunu degistirerek tam da bu kabulu sorguluyorlardi. Dahasi, Picasso kubist resimlerine gercek gazete parcalari yapistirdiginda, geleneksel boyanmis illuzyonun yerine kendi deyimiyle zihni kandirmayi koyarak, “gozu kandirmak” kavramini devirmeye calisiyordu. “Gerceklik” sanat eserlerinin icine sizdiginda, illuzyon kavraminda soru isaretleri uyaniyordu. Boyanilan yuzeyler gorunen dunyanin kopyalarinin yapildigi korunmus bir bolge olmakdan cikinca, o zamana kadar iyi tanimlanmis olan resim ile resmin temsil ettigi arasindaki iliski de artik cok dengeli degildi.

Magritte “Common Sense” adli naturmort objelerin tuale boyanmak yerine bir masanin uzerinde duran bos bir tualin uzerinde durdugu resminde resimsel temsilin sinirlarini gozler onune seriyor. Tek bir resimde aslina 20. yuzyilin sanatindaki butun firtinalari ortaya koyuyor. Bir yanda, derinligi olan uc boyutlu objeler ve ote yanda tualin dum duz yuzeyi, ki bu yuzeyde derinlik ancak bir bir illuzyon ile temsil edilebiliyor. Ve bu ikisi bir biri ile bagdastirilamaz. Magritte uc boyutlu objelerin iki boyutlu yuzeyde geleneksel perspektif iluzyonu yontemleriyle temsil edilmesini sorguluyor. Tum ironi bu degil. Dahasi, butun bunlar bir resimde oluyor, ki kendisi aslinda sira disi bir naturmort.

Bu dusunceler insanlarin resmin sadece objelerin bir temsili oldugunu fark etmelerini sagladi. Gercek dunya duz bir resim gibi degil, ama duz bir resmin gercek dunya gibi gorunmesi saglanabilir. Diger bir degisle, sanatcilar objeleri bir sembolle temsil ettiklerini ama sembolun aslinda objelerdenden dogasi geregi cok farkli oldugunu anlamaya basladilar. Bu resmin gelenekleri ve gercek objelerin statuleri arasindaki uzun zamandir suregelen catismanin sonucuydu.

Magritte resmin obje degil bir sembol oldugunu “Kelimelerin kullanimi 1″ isimle tablosuyla duyurdu. Bir pipo resminin altina “Bu bir pipo degilir” yazdi. Yaziyi okuyup resme baktiginizda, “Bir dakika, bu bir pipo” dersiniz kendi kendinize. Bunu soylediginiz anda ise kafanizda bir ampul yanar ve bunun bir pipo olmadigini anlarsiniz. Bu bir pipo gorseli, bu bir resim. Resmi tutturemezsiniz, ama pipoyu tutturebilirsiniz. Bu onguru duz bir yuzey uzerindeki bir pipo resmine bakmakda oldugunuzu kavramanizi saglar. Diger bi degisle, bir sembolu bir sembol olarak kavrarsiniz.

“Kelimelerin kullanimi 1″ in ” Iki Gizem” adli daha ileri bir versionunda Magritte bu fikri gelistirir. Bu resimde bir tual uzerinde bir pipo vardir ve altina “Bu bir pipo degildir” yazar. Tualin uzerinde ise bir baska pipo havada suzulmektedir. Icteki resime odaklandiginizda pipolar ve sembollerin farkli oldugu mesajini alirsiniz. Daha sonra havada salinan “gercek” pipoya bakar ve onun gercek oldugunu algilarsiniz, otekisi ise sadece bir sembol. Tabi bu tamamen yanlis: ikisi de ayni duz yuzey uzerinde. Tual uzerindeki piponun havada suzulen pipodan daha az gercek oldugu tamamen bir yanilsama. Iceriye adim attiginizda, cokdan kandirildiniz: resmi gerceklik yerine aldiniz. Kandirilmamanin tek yolu iki pipoyu da bir yuzey uzerine renkli lekeler olarak gormek. Ancak ve ancak o zaman “Bu bir pipo degildir” mesajininin tam anlamini taktir edebilirsiniz.

Sembol-obje dualizminin kokleri insan zihninde yatiyor. Sembol-obje ayrimi sadece tual ve obje, veya bir objenin temsili ve objenin kendisi arasinda degil. Daha fazlasi var. Sembol-obje ayrimi algimizin derinliklerinde tekrar ve tekrar uretiliyor ve oraya kaziniyor. Zihnimizde sadece sembollerle islem yapabiliyor olsak da icimizde her zaman karsi koyamadigimiz bir his bizim disimizda objeler var diyor. Magritte bunun farkindaydi, Wittgenstein da.

Once Magritte’in “Insanlik Durumu” adli muthis tablosu ile ilgili notlarina bakalim:

“Bir camin onune, odanin icinden gorundugu sekliyle, tual tarafindan kapatilan manzarinin aynisini temsil eden bir resim yerlestirdim. Boylece, resimdeki agac odanin disindaki sakli olan agaci temsil etti. Agac odanin icinde ve disarda bahcede olmak uzere bakanin zihninde ayni anda varoldu. Bu da bizim dunyayi gorus bicimimiz: biz dunyayi kendi disimizda goruyoruz ama aslinda gordugumuz sadece kendi icimizde hissettigimiz bir zihinsel temsilden ibaret.”

Magritte sembol-obje dualizminin cok daha derin bir mekanizmanin yuzey yansimasi oldugunun farkindaydi. Seyler her zaman bir gorus acisindan algilanir, bir takim sembollerle temsil edilir ve algilayandan daha ote bir gerceklik atfedilir. Eger temsil ettikleri gercek bir obje yoksa, semboller ne anlama gelir? Bu sekilde, semboller kullanarak, zihnimizdeki temsillere temsil diyerek daha en basindan daha ote bir objenin varligini varsayiyoruz. Her sey zihnimizin icine olmasina ragmen, bir objeler dunyasi insa ediyoruz farkinda olmadan. Wittgenstein ayni noktayi su sekilde yorumluyor:

“Gokyuzunun mavisine bak ve kendine “Gokyuzu ne kadar mavi!” de. Bunu spontene olarak -felsefi sezgiler olmadan- yaptiginda bu renk izleniminin sadece sana ait oldugu dusuncesi aklinin kosesinden gecmez. Bunu baskasina haykirmakta hicbir sakinca gormezsin. Ve eger bu kelimeri soylerken bir seye isaret edersen, gokyuzune isaret edersin. Diyorum ki: kendi-icine-isaret-etme gibi bir hissin yok.”

Kendi icimize isaret etme gibi bir hissimiz yok; tam tersine kendi disimizdaki bir seye isaret etme hissiyatimiz var. Bu Magritte’in “Insanlik Durumu” tablosunda tualin arkasinda gercek bir agac oldugu hissiyati ile ayni sey. Kendi disimizda bir objenin varligini atfetme hissi insan algisinin ve zihinsel temsil sistemlerinin amacinin temel bir sonucu. Ormanda yakinlarda bir avci olduguna dair bir sembol eline gecerse, ben senin yerinde olsam o sembole bir gercek objelik atfeder ve kacmaya baslardim.

Eger sembol-obje dualizmi algimizin onlenemez bir sonucuysa, dogu toplumlarinin problemi ne? Dogu ve bati toplumlari arasindaki buyuk farktan baslamistik, orada bitirilem. Onlar nasil sembolleri objelerden bu kadar basari ile ayirabiliyorlar peki? Efenim, onlar sembolu objeden ayirmiyorlar, onlar herseyin insan zihninde bir sembol olduguna inaniyorlar. Sembollerden ote obje diye bir sey yok diyorlar. Biz bati toplumlari olarak obje istiyoruz, biz bizden bagimsiz olarak varolan bir dunya istiyoruz. (ki manipule edebilelim yonetebilelim) Kisaca, biz parcalarin bir birinden bagimsiz varoluslari ile ilgiliyiz. Oysa dogulular hic oyle dusunmuyor. (Plato oncesi bati topluluklari ve bir cok yerli kabile de dogulularla benzer dusunculer icerisinde) Onlarin holizminde varolan tek bir sey var, ki biz onun icini seylerle durmadan kategorilere ayirmaya calisiyoruz. Sonucta, kategorilerimiz basit sembollerden ote bir sey degiller, cunku sadece bizim zihinlerimizde varlar. Bu yuzden onlara bagimsiz gercek obje muamelesi yapmanin anlami yok.

NazIm

Constantin Brancusi 1876 – 1957 yillari arasinda yasamis Romanyali bir heykeltras, zanaatkar formunda bir sanat adami. Yasaminin buyuk cogunlugunu atolyesinde ya heykel yaparak ya da yaptigi heykellerin kopyalarini yaparak gecirmis. Rodin gibi bir dolu asistan ile calismaz, elinde zimparasiyla gunlerce bir heykeldeki ufak bir noktaya kavis vermeye calisir. Sade bir kesis hayati surdu yasami boyunca, evinde sadece bir iki esyasi vardi, koylu gibi basit giyinirdi. Genellikle yalniz takilirdi ama donemin entellerinden ve sanatcilarindan Ezra Pound, Picasso, Duchamp, Appollinaire, Emil Cioran gibi bir suru de arkadasi vardi. Hayatinda da heykellerinde ki gibi gecici olanin degil esas olanin pesindeydi.

Brancusi’nin heykellerini anlamak zordur, ama tam olarak ne oldugunu anlayamasiniz bile, size garip bir bicimde derinlerden bir yerden hep tanidik gelir figurleri. Heykellerinde seylerin ozunu, formunu, ideasini arar hep, bu baglamda Plato’dan derinden etkilenmistir. Atina’nin basina bela olan soruyu, hayatin da en temel sorularindan birini hatirlayalim: Degisen seylerin, degismeyen sabit kalan bir yani var midir? Misal ben alenen gun ve gun habire degisiyorum, ama butun bu degisimlere ragmen beni ben yapan bir seyler var mi? Yoksa boyle bir sey zictik, ben diye bir sey yok. Varsa, nedir o ve nasil oluyor da bu gorunurdeki degisimlerden etkilenmiyor? Benlik karmasik konu, daha somut bir seye bakalim Atinalilarin yaptigi gibi, dunyada zibilyon cesit kus var misal, hepsi bir birinden farkli, butun bu kuslari kus yapan bir ortak payda var mi? Biz bu kadar alanen bir birinden farkli kusun hepsine neye gore kime gore kus diyoruz. Ya da agac, ya da araba, ya da akliniza gelen her hangi bir nesneyi alin. Kolay gibi gorunuyor ama uzerine dusundukce derinlesen bir soru. Sokrat’in cevabi malum, biz kus mus diye konusuyoruz ama kusun ne oldugu hakkinda bi mok bilmiyoruz, tanimla desem iki dakkada acmazlara dusersin kendi tanimlarinda, onu birak, biz bi mok bilmedigimizi bile bilmiyoruz.

Lakin Plato bir seyler bildigini idda eder, Atina’lilari boyle karamsar bir cevapla yalniz birakamaz. Plato’nun cevabi da malum, butun kuslari kus yapan sey kusun formu, ideasi. Bizim dunyamizin disinda bir de platonik formlar dunyasi var. Dunyadaki nesneler bu formlarin idealarin mukemmel olmayan kopyalari, hepsi bu forma bir derece benziyor, ama hic biri form idea degil. Simdi bu noktada bir de dogu felsefesi parantezi acmak lazim. Buda da ayni acmazla karsilasip, Plato’nun tam zitti olan cevabi verdi:

-Buda abi sen bilirsin, surekli degisim halinde olan bu kadar degisik kusu kus yapan bir sey var midir?
-Yoktur guzelim.
-Hobala. Eee, peki boyle degismeyen bir sey yoksa kuslara ne oluyor?
-Kasik yok.
-Ne kasigi Buda abi, kus diyom kus?
-Tamam iste, asil kus dedigin sey yok diyorum be gulum, o zihninin yarattigi bir iluzyon.
-!?!?

Buda tabi ekmek attiginiz martilar yok demiyor, senin kafanda yarattigin marti kategorisi yok diyor. Ya da kus, agac, araba vs. kategorileri. Dunyayi kategorilere bolup sonra bu kategorilerin gercekten varolduguna inanmak beyninin yarattigi iluzyon. Bu Afrika kitasini cetvelle ulkelere ayirip sonra da bu sinirlarin gercekten varolduguna inanmaya benzer, somutta bir seyler var tabi orda, ama oyle Kongo’yu Kongo yapan cok ozel bir sey yok. Yarin obur gun baska biri baska sekilde cizip, adina Zongo da diyebilir. Dogu felsefi ile bati felsefesi iste boylece bir birinden cok zit noktalara gidiyor Plato’dan sonra, biri formlarin, idealarin, ozlerin tozlerin, kavramlarin varligina inanirken, digeri yalan bunlar, hicbir sey kalici degil diyor hem de hicbir sey. Taa ki Immanuel Kant‘a kadar bati felsefesi bu yanilsama ile yasiyor.

Neyse, biz Brancusi’ye ve onun Plato’nun idealari pesindeki arayislarina donelim. Brancusi de butun kuslari kus yapan sey nedir sorusuyla yola cikip, kus formunun gerek yeter elemanlarini bulmaya calisir. Her hangi bir kusun bu forma sahip olmayacagi asikar, o yuzden heykel herhangi bir kusa benzemeyez. Brancusi’nin soyutlamaya gitmesi bu nokta kacinilmazdir. Tek tek somut kuslara ait ozellikleri zimparalamaya baslar, kanatlar, gagalar, gozler, ayaklar vs. teker teker zimparalanir. Lakin bir noktada da durmasi lazim, figurde hala kusa ait bir seyler kalmasi lazim. Brancusi’nin durdugu nokta yanda, bilmiyorum acaba bu kusun formu demeseydim anlayabilir miydiniz. Lakin bana harbiden kusu cagristiran bir seyler var gibi geliyor bu figurde, ne oldugunu cikaramasam da.

Gelelim asil Brancusi’nin Rodin’nin ayni adli muhtesem eserinden esinlenerek yaptigi “The Kiss” heykeline. Rodin’in heykelini gormus bir bunye, Brancusi’nin eserini gordugunde haliyle biraz afallar. Romantizm, erotizm, estetizm, sublime duygular gitmistir. Kadin bedeninin feminenligi veya erkek bedenin maskulenligi de kalmamistir. Anin bir kirilganligi veya elektirigi de yoktur, her sey oldukca rigiddir. Kose hatlari yuvarlatilmis dikdortgen prizma formunda birlesmis iki insanimsi sey vardir bu heykelde. kollari bir birlerine dolanmis ve birlesik, vucudlari bir cizgi ayirmakta. Gozcukler simetrik, saclar oldukca benzer, dudakciklar kenetlenmis, kollardan birinin altindaki hafif bir tumsek kadini erkekten ayirmakta.

Lakin Brancusi’nin platonist kokleri biraz eselendiginde heykel anlam kazanmaya baslar. Daha once bahsetmistim, Plato’nun Symposium adli eserinde Atina’nin ileri gelenlerinden bir grup erkan kafa cekmekde ve ask uzerine konusmalar yapmaktadir. Kimler yoktur ki bu erkanda: phaedrus, pausanias, eryximachus, aristophanes, agathon, socrates, alcibiades. Yapilan konusmalardan en ilginc olanlarindan biri Aristophanes’in askin tarihini anlattigi konusmadir.

Insanlar eskiden dort kollu, dort bacakli, hermafrodit ve cok guclu yaratiklarmis. Kendi kendine yetebildikleri ve cok guclu olduklari icin her turlu taskinligi yapar, tanrilari onurlandirmayi ihmal ederlermis. Bir gun tanrilar buna cok sinirlenmis ve insanlari ortadan ikiye bolmus: bir taraf erkek, bir taraf kadin olmus. Ikiye bolunen parcalar birbirlerine sarilip kalmasinlar mi. Parcalarda hic tik yok, oyle birbirlerine sarilmis vaziyette aman birbirimizi kaybetmeyelim tadinda melun melun duruyorlar. Tanrilar bakmis bu is boyle olmayacak, bunlari dunyanin farkli yerlerine dagitmislar ki biraz aksiyon olsun, millet aranip dursun. Iste o gun bugundur yarim olan parcalar, tamamlanmak icin diger yarilarini ariyormus. diger yarini bulup bir butune ulasmaya da ask deniyormus.

Brancusi’nin heykeli de iste bu tamamlanmislik durumunu anlatiyor, birer yarimin birlesip bir butun olmasini. Bir butune ulasildiginda diger butun ayirt edici ogeler siliniyor ve yarimlardan olusan ama yarimlarin toplamindan baska bir sey olan bir form doguyor. Bunun uzerine biraz da Brancusi’nin soyutlama yoluyla bir seyin formuna, ozune ulasma cabasini ekledigimizde iste bu opucugun ve askin formu olan heykeli elde ediyoruz. Kadina ve erkege ait tum gerekli detaylarin askin butunluk potasinda eridigi, hic bir kadin ve erkege benzemeyen, hic birimizin aski veya opucugu olmayan, ama hepimizin asklarindan ve opucuklerinden de bir seyler barindiran bir heykel. Ne demisler, daha az daha fazladir.

NazIm

Grafik tasarım mesleğini kademeli olarak bırakma kararını aldıktan sonra, -bu sefer daha bilinçli olarak- 30 yaşında “ne olsam?” sorusunu sormaya başladım. Bir çok iş birkaç istasyon geride kalmış, ben “b”lerin çubuğuyla oynarken. Yine de eminim ki uygun istasyonlar bulacağım kendime. Mesela sağlıklı bir iş seçeceğim kesin; iki büklüm oturmadığım, kafamı sağa sola çevirince boynumun kıtlamadığı, gözlerimin ekran ışığıyla körelmediği… Ürettiğim nesneden vicdanen rahat olduğum, kendi üretimlerimi başıma buyruk yapabildiğim gibi vesaire.

Grafik tasarım piyasanın içinde kapitalizmin işaret parmağı demiştim ya önceden, piyasanın dışında kalıp reklama hiç bulaşmadan sosyal tasarımlar, politik propagandalar da yapılabilir. Birazcık sırtınızın pek olması gerek özgürce üretebilmek için. Ay sonunda kirayı denkleştirmeye çalışanlar için öğrencilik aşamasında bitiyor gönüllü tasarımcılık. Sırtı pek olanlar, öğrenciler ve grafik tasarımı kafasından atamayıp özgürce üretebilen ve reklama bulaşmayanlar için yeni bir dergi-kitap tavsiye edeceğim.

Yayın yönetmenliğini Savaş Çekiç’in yaptığı sosyal tasarım seçkisi dergi-kitabı “no tasarım” 2. sayısıyla kitapçılarda ve pdf olarak internetteki sayfalarında.

Tasarımcı etiği, sosyal sorunların görsel yansımaları ve propaganda afişlerinin konu edinildiği dergi birkaç kitapçıda mevcut.
İstanbul // Beyoğlu // Ada, Simurg, Mefisto, Robinson, Semerkant, Pandora
Kadıköy // Seyhan, Mefisto — Ankara // Dost, İmge, Tan — İzmir // İletişim, Kabile

Kitapçılara erişemeyenler için; http://www.notasarim.org internet sitesinden pdf olarak indirilebilir.

İlk sayılarını bilgilendirme adına zayıf bulduğumdan şöyle bir göz gezdirip bırakmıştım. Zira artık internetten her türlü görsele ulaşılabiliniyor. Ancak ikinci sayı gayet başarılı. Yazımın başındaki alıntı, derginin içeriği hakkında ipuçları veriyor. Bir bakın derim.

Kayahan