Bence oyun teorisyenlerinin sig kactiklari nokta cikari (utility) at gozlukleri ile tanimlamalari. Ilkokulda hocam problemi anlamak yariya yariya cozmektir derdi hep, ben de hayatimda karsilastigim problemlere hep o mottoyala yaklasiyorum. Gel once problem uzerine biraz daha dusunelim, gercekten sorunun ne oldugunu anlamak icin. Simdi, tek seferlik oyunda karsi tarafin ne yapicagini kestiremedigin icin isbirligi cok riskli, ihanet edenin odeyecegi hic bir bedel yok bu durumda. Tekrarli oyunlarda ihanet edenin odeyecegi bir bedel var ama: Bir sonraki ellerde artik isbiriliginin getiridigi avantajlardan mahsur kalicak. Yani tekrarli oyunlarda isbirligi eden uzun vadede kazancli cikiyor, bir iki el kaybetse bile. Tit-for-Tat'in zaferinin arkasindaki sir bu. Yanliz gercek hayatta bir farklilik daha var, kimin isbirlikci kimin guvenilmez oldugunu bir kac deneme yapmadan cogu durumda bilemiyorsun. Matematiksel olarak eger isbirlikciler bir birlerini bulup duzenli isbirligi yapamazlarsa, ihanetciler surekli aktor degistirerek cok daha avantajli hale gelebiliyorlar.(vur kac taktigi) Buna oyun teorisinde evrimsel olarak stable bir strateji degil deniyor, cunku baska stratejilerden istilaya acik.

Gercek hayatta karsimiza cikan sorun tam da bu,isbirligi yapmadan isbiriliginin faydasini toplayan belescileri nasil ayirt edicez. Dedigin gibi oda arkadaslari arasinda sorunu cozmek daha kolay, cunku o adamlari biliyorsun, nasil davranacaklarini kestirebiliyorsun. Daha buyuk eksenlerde, yabancilarin bir birleri ile etkilesimlerinde sorun tekrar nuks ediyor. Cunku etkilesimde olanlarlar birbilrerinin nasil davarancaklarini kestiremiyor, o yuzden senin davranisindan bagimsiz olarak kendileri icin en faydalini olani seciyorlar.

Problemi bu perspektifte gorursen, cozumu de gorebilirsin. Eger insanlarin karakterlerini onlarla interaksiyona girmenden tahmin edebilirsen, onlara nasil davranman gerektigini ayarlayabilirsin. Tanimadigin bir insani nasil tahmin edicen peki? Taniyanlara sorsana. Benim cozum onerim bu. Insanalarin onceki ellerdeki davranislari, baska ellerde onlarla interaksiyona girecek insanlar icin cok onemli bir bilgi iceriyor: Insanin karakteri. Eger toplum icinde bir un (reputation) sistemiyle bu bilgiyi herkese ulasilabilir kilarsan, isbirligi edenler mutlu mesut isbirligi edebilirler, ihanetcilerinde kim oldugunu herkes bildiginden onlar toplumun nimetlerinden faydalanamazlar. Ebay veya gittigidiyordaki kullanici feedback sitemi tam da bu amaca hizmet ediyor: Daha onceki alisverislerindeki tavrin, daha sonra seninle alisveris yapmak isteyecek insanlarin sayisini belirliyor.

Buradan Kopenhaga gelirsek, bence cozum iyi yoneticler degil, iyi bir bilgi akisi. Kopenhagda bir sey olmayacak, ama asil kampanya kopenhagda bir sey olmasinin onunu tikayan sirketleri devletleri butun topluma afise edebilmek ki ona gore insanlar hepimize ihanet eden sirketlerden alisveris yapmak isteyip istemediklerine karar versinler.

Birlikte yapılan, ticaret dışı, işlerde bu teorileri doğrulayabilmek bana zor geliyor açıkçası. Çünkü önerme 1) ben bir insanım, önerme 2) ben irrasyonel birisiyim. Bir örnek vereyim. Diyelim iki arkadaşımla (arkadaş kısmı önemli, sıradan herhangi iki insan değil bunlar) aynı evi paylaşıyorum ve bulaşıkların yıkanması gerekiyor. Mutfağın temiz kalabilmesi için A) Herkes kendi bulaşığını yıkar. B) Bulaşık sırası konur. C) Bir kişi sorumluluk sahibidir ve kendi bulaşıklarını yıkar, diğerleri de çok meşgul oldukları için ve hazır yıkayan var diye ona yığar. Eğer C seçeneği ortaya çıktıysa diyebiliriz ki, bu kişiler arkadaş oldukları için eğer bulaşıkları yıkayan şahıs diğerlerinin meşgul olduğunu anlıyor ve onlara karşı merhamet duyuyorsa bir kere yıkar, iki kere yıkar, üçüncü de tabakları kafalarına atar. Belki. Ama belki de o görevi edinmiştir evde ve de bulaşıkları yıkamaya devam eder. Demek istediğim o ki vicdan ve merhamet, yani insanı insan yapan olgular bir değişken olarak alındığında bu teorileri pratiğe oturtmak çok güç.

Küresel ısınma mevzusunda da bunun böyle olduğunu düşünüyorum. Ancaaaaakkkk…. Ticari çıkarlar söz konusu olduğu için BM ülkeleri içinde merhamet, vicdan gibi insani değerleri gözlemenin imkansız olduğunu da kabul etmek lazım. Sorun şu ki, ortak mülk: Dünya. ve vicdani, merhameti olan kişilerde bunun içine edilmesini durdurmaya çalışan sokaklardaki insanlar, itaat etmeyenler. Ama eğer bir sonuç alınması için esas aktörlerin BM üyesi devlet başkanlarının (ki hepsi büyük endüstri lobilerinini baskılarıyla Kopenhag'da boy gösterecek) olduğunu kabul edersek bu bir trajedya olmaktan çıkamaz. Çünkü ortak mülklerin trajedyası teorisinin önerdiği en makul çözüm "özel mülk" amma ve lakin dünya bir bütün. ve atmosferin bir kısmını ya da okyanusun bir kısmını özelleştirmenin imkanı yok. Su akar, hava uçar….

O zaman, bence, çözüm vicdanlı, merhametli ve duyarlı insanları aktör haline getirebilmek. Yani her bir bireyin içindeki, bu saydığım değerlere sahip, INSAN'ı bulup onunla ve diğer INSAN'larla elele tutuşup sokaklara, meydanlara, meclislere, toplantılara katılarak varlığını fark etmesi ve fark ettirmesi….diyorum naçizane.